ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਗੁਫਾ ਅਤੇ ਅਰੁੰਧਤੀ ਗੁਫਾ

• •
  ਇਹ ਕੀ ਹੈ: ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਫ਼ਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੇੜਲੀ ਦੂਜੀ ਗੁਫ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਰੁੰਧਤੀ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• •
  ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼: ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰੀ ਇਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਮੌਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਸਾਧਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਓਮ ਨਮਹ ਸ਼ਿਵਾਇ ਜਾਂ ਮਹਾਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਆਮ ਅਭਿਆਸ ਹੈ।
• •
  ਕਦੋਂ ਜਾਈਏ: ਸਾਲ ਭਰ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੱਕ ਮੌਸਮ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਦਿਨ ਹਨ।
• •
  ਕਿੱਥੇ: ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਦਰੀਨਾਥ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 22 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ, ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਟਿਹਰੀ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ।
• •
  ਕਿਵੇਂ (ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮ):
• •
  ਮੌਨ: ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਨ, ਭਾਵ ਸ਼ਾਂਤ ਚੁੱਪ ਬਣਾਈ ਰੱਖੋ। ਫ਼ੋਨ ਬੰਦ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਪ ਨਾ ਕਰੋ।
• •
  ਪਹਿਰਾਵਾ: ਮੋਢੇ ਅਤੇ ਗੋਡੇ ਢਕਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਲੀਨ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੋ।
• •
  ਇਸ਼ਨਾਨ: ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਾਤਰੀ ਗੰਗਾ ਜਲ ਨਾਲ ਹੱਥ-ਮੂੰਹ ਧੋਂਦੇ ਹਨ।
• •
  ਭੇਟਾ: ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ’ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦੀਵਾ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਓ। ਇਹ ਥਾਂ ਧਿਆਨ ਦੀ ਹੈ, ਰੌਲੇ-ਰੱਪੇ ਵਾਲੀ ਰਸਮ ਦੀ ਨਹੀਂ।

ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਦੀ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਡਲ 7 ਦਾ ਮੁੱਖ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਸੂਕਤ ਹਨ।

ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕੁਲ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਿਅਕ ਹਨ। ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਸ਼ਬਲਾ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਝਗੜਾ ਬਾਲਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਆਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੋਗ ਇੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕੀਆਂ। ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਆਦਿ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਫਿਰ ਉਹ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ।

ਗੰਗਾ ਦੇ ਹਿਮਾਲਾ ਕੰਢਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਭੂਮੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਰੁੰਧਤੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਉੱਪਰਲੀ ਗੁਫ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨੇੜਲੀ ਦੂਜੀ ਗੁਫ਼ਾ ਨੂੰ ਅਰੁੰਧਤੀ ਗੁਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਰੁੰਧਤੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਲਾੜੇ-ਲਾੜੀ ਨੂੰ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤਾਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਅਰੁੰਧਤੀ ਤਾਰਾ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਦਾਂਪਤਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਉਪਦੇਸ਼-ਗ੍ਰੰਥ ਯੋਗਵਾਸ਼ਿਸ਼ਟ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਨ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਮ ਦੇ ਸੋਗ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਛੇ ਪ੍ਰਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ: ਵੈਰਾਗ੍ਯ, ਮੁਮੁਕਸ਼ੂ-ਵਿਅਵਹਾਰ, ਉਤਪੱਤੀ, ਸਥਿਤੀ, ਉਪਸ਼ਮ ਅਤੇ ਨਿਰਵਾਣ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਧਕ ਅਕਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਰਣ ’ਤੇ ਮਨਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ।

ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਉੱਪਰਲੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਭਟਕਦੇ ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਇੱਥੇ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਚੁੱਪ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸੰਨ 1930 ਵਿੱਚ ਸਵਾਮੀ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮਾਨੰਦ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਕੋਲ ਵੱਸ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਆਸ਼ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਗੁਫ਼ਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਲਈ ਨਿਯਮਿਤ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਆਸ਼ਰਮ ਅੱਜ ਵੀ ਸਵਾਮੀ ਚੈਤਨਿਆਨੰਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਸਥਾਈ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਫ਼ਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧਕਾਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਜਿਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗੁਫ਼ਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਹੈ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਧੀਰਜਵਾਨ, ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਕ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰਲ ਸਾਧਨਾ ਹੈ: ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਚੁੱਪ ਬੈਠਣਾ, ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨੀ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵੇਰ ਦੀ ਗੰਗਾ ਵਾਂਗ ਮਨ ਟਿਕ ਜਾਵੇ। ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅਸਮਤਲ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਤੁਰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੁੱਤੀ ਪਹਿਨੋ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ।

ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਕਸਰ ਉਹ ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ਲੋਕ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਿਆਸ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Vyāsaṁ Vasiṣṭha-naptāraṁ Śakteḥ pautram-akalmaṣam ।

Parāśarātmajaṁ vande Śukatātaṁ taponidhim ॥

ਭਾਵਾਰਥ: "ਮੈਂ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ, ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਪੋਤੇ, ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹਨ।"