वसिष्ठ गुफा र अरुन्धती गुफा

• •
  यो के हो: ऋषिकेशमाथि गङ्गा किनारको एउटा प्राकृतिक गुफा, जसलाई परम्पराले ऋषि वसिष्ठसँग जोड्छ। भित्र शिवलिङ्गको पूजा गरिन्छ। नजिकैको दोस्रो गुफा उनकी पत्नी अरुन्धतीको गुफाका रूपमा सम्झिइन्छ।
• •
  भ्रमणको उद्देश्य: साधकहरू एउटा महान् ऋषिको आश्रयस्थलका रूपमा सम्मानित ठाउँमा मौनता र ध्यानका लागि आउँछन्। यहाँ ॐ नमः शिवाय वा महामृत्युञ्जय मन्त्रको जप गर्नु सामान्य अभ्यास हो।
• •
  कहिले जाने: यो स्थल वर्षभर भ्रमण गर्न सकिन्छ। अक्टोबरदेखि अप्रिलसम्मको मौसम सबैभन्दा सुहाउँदो हुन्छ। महाशिवरात्रि र गुरु पूर्णिमा पूजाका विशेष दिन हुन्।
• •
  कहाँ: ऋषिकेशदेखि बद्रीनाथ जाने बाटोमा, ऋषिकेशबाट लगभग २२ किलोमिटर माथि, उत्तराखण्डको टिहरी गढवाल जिल्लामा गङ्गा तटमा।
• •
  कसरी (विधि र नियम):
• •
  मौनता: गुफाभित्र मौन, शान्त मौनता कायम राख्नुहोस्। फोन बन्द गर्नुहोस् र अरूले ध्यान गर्न सकून् भनेर चर्को स्वरमा जप नगर्नुहोस्।
• •
  पहिरन: काँध र घुँडा ढाक्ने सभ्य पहिरन लगाउनुहोस्।
• •
  स्नान: धेरै तीर्थयात्रीहरू ध्यानमा बस्नुअघि गङ्गाजलले हात र मुख धुन्छन्।
• •
  अर्पण: शिवलिङ्गमा शान्तसँग दीप, धूप र फूल अर्पण गर्नुहोस्। यो स्थल ध्यानका लागि हो, हल्ला गर्ने अनुष्ठानका लागि होइन।

वसिष्ठ सप्तर्षिहरूमध्ये एक हुन्। हिन्दू परम्पराले उनलाई ब्रह्मर्षिका रूपमा सम्मान गर्छ, अर्थात् ब्रह्मलाई साक्षात्कार गरेका ऋषि। ऋग्वेदले उनलाई मण्डल ७ का प्रमुख द्रष्टा मान्छ, जसमा अग्नि, इन्द्र र वरुणका सूक्तहरू छन्।

वाल्मीकि रामायणमा उनी इक्ष्वाकु वंशका कुलगुरु र राम तथा उनका भाइहरूका गुरु हुन्। कामधेनुजस्ती इच्छापूर्ति गर्ने गाई शबलाबारे विश्वामित्रसँगको उनको विवाद बालकाण्डमा आउँछ।

महाभारतले भन्छ कि वसिष्ठले आफ्ना छोराहरू गुमाए, र उनको शोक यति गहिरो थियो कि उनले आफ्नो जीवन अन्त्य गर्ने इच्छा गरे। कथामा आगो, पानी र पर्वतका चुचुराले उनलाई हानि गरेनन्। यो वर्णन आदि पर्वमा पाइन्छ। परम्पराले थप्छ कि त्यसपछि उनी लामो तपस्यामा लागे।

गङ्गाका हिमालयी तटहरू त्यस्ता ऋषिहरूले ध्यान गरेको ठाउँका रूपमा सम्झिइन्छन्। स्थानीय परम्परा मान्छ कि वसिष्ठ र उनकी पत्नी अरुन्धतीले यी गुफाहरूमा तपस्या गरे। ऋषिकेशमाथिको गुफा उनको नामबाट चिनिन्छ, र नजिकैको दोस्रो गुफालाई अरुन्धती गुफा भनिन्छ।

अरुन्धतीलाई भक्ति र दृढताको आदर्शका रूपमा सम्मान गरिन्छ। हिन्दू विवाह संस्कारमा वर-वधूलाई वसिष्ठ ताराको छेउमा अरुन्धती तारा देखाइन्छ, जुन स्थायी दाम्पत्यको प्रतीक हो।

वसिष्ठसँग जोडिएको उपदेश-ग्रन्थ योगवासिष्ठ हो, जो रामसँग मन, दुःख र मुक्तिबारे लामो संवाद हो। यो रामको शोक र संसारबाट उनको विरक्तिबाट सुरु हुन्छ। यो ग्रन्थ छ प्रकरणमा विभाजित छ: वैराग्य, मुमुक्षु-व्यवहार, उत्पत्ति, स्थिति, उपशम र निर्वाण। वसिष्ठको गुफामा ध्यान गर्ने साधकहरू प्रायः यी मध्ये कुनै एउटामाथि मनन गर्छन्, सामान्यतया वैराग्य प्रकरणबाट सुरु गरेर।

पुस्तौंदेखि ऋषिकेशमाथिका गुफाहरूले घुमन्ते साधु र साधकहरूलाई आकर्षित गर्दै आएका छन्। धेरैले यहाँ घण्टौंसम्म मौन बसेर बिताउँछन्, र धेरैले गङ्गा किनारमा विश्राम गर्न मात्र आउँछन्।

सन् १९३० मा स्वामी पुरुषोत्तमानन्द वसिष्ठ गुफाको छेउमा बसे र त्यहाँ एउटा आश्रम स्थापना गरे, जसले बीसौं शताब्दीभर गुफालाई ध्यानका लागि नियमित प्रयोगमा राख्यो। त्यो आश्रम आज पनि स्वामी चैतन्यानन्दको नेतृत्वमा चलिरहेको छ, र यही बसोबास गर्ने सन्न्यासी-परम्पराले गुफाको संरक्षण गर्छ र आउने साधकहरूलाई स्वागत गर्छ।

गुफाको नाम जुन ऋषिसँग जोडिएको छ, उनको सबै परम्पराहरूमा सम्मान छ। वसिष्ठलाई राजाहरूका गुरु र द्वन्द्वलाई शान्तिले जवाफ दिने धैर्यवान्, क्षमाशील ऋषिका रूपमा सम्झिइन्छ। भ्रमणकर्ताहरू आफ्नो ध्यान सुरु गर्नुअघि प्रायः उनको उदाहरण स्मरण गर्छन्।

भ्रमणकर्ताहरूका लागि एउटा सरल अभ्यास हो: केही मिनेट शान्तसँग बस्नुहोस्, बिस्तारै श्वास लिनुहोस्, र एउटा प्रार्थना गर्नुहोस्: शान्त बिहानको गङ्गाजस्तै मन स्थिर होस्। गुफातर्फको बाटोमा असमान भूमिमा हिँड्नुपर्ने हुन सक्छ, त्यसैले बलियो जुत्ता लगाउनुहोस् र वर्षापछि विशेष सावधानी अपनाउनुहोस्।

गुफामा बसेका श्रद्धालुहरूले प्रायः त्यो परम्परागत श्लोक स्मरण गर्छन् जसले व्यासको वंश-परम्परालाई वसिष्ठसम्म पुर्‍याउँछ।

Vyāsaṁ Vasiṣṭha-naptāraṁ Śakteḥ pautram-akalmaṣam ।

Parāśarātmajaṁ vande Śukatātaṁ taponidhim ॥

भावार्थ: "म वसिष्ठका पनाति, शक्तिका निष्कलंक पौत्र, पराशरका पुत्र र शुकका पिता व्यासलाई प्रणाम गर्छु, जो तपस्याका भण्डार हुन्।"