उत्तरकाशी र श्री काशी विश्वनाथ

• •
  यो के हो: शास्त्रमा सौम्य काशी का रूपमा चिनिने (शिवको शान्त, ध्यानमय क्षेत्र), उत्तरकाशी काशी (वाराणसी) को उत्तरी आध्यात्मिक आधार हो। यो काशी विश्वनाथ मन्दिरको प्राचीन स्वयम्भू लिङ्ग, देवी माताको त्रिशूल महाशक्ति त्रिशूल, र वाराणसीलाई प्रतिबिम्बित गर्ने पवित्र भूगोलद्वारा प्रतिष्ठित छ।
• •
  दर्शन र जपको उद्देश्य: योग, मौन जप, प्राणायाम, र वेदान्तको श्रवण अर्थात् शास्त्रको मननपूर्वक श्रवण गर्ने साधकहरूका लागि उपयुक्त छ। यहाँ पूजा र ध्यानले गहिरो जरा गाडेका वासनाहरू शान्त गर्ने र मन स्थिर बनाउने मानिन्छ।
• •
  कहिले जाने: वर्षभरि खुला छ। तीर्थयात्राका उत्तम मौसम अप्रिलदेखि जुनसम्म र सेप्टेम्बरदेखि नोभेम्बरसम्म हुन्। महाशिवरात्रि र श्रावण महिनामा विशेष भक्तिमय उत्साह हुन्छ।
• •
  कहाँ: गढवाल हिमालय, उत्तराखण्ड, भारत; भागीरथी नदीको किनारमा लगभग १,१६५ मिटर उचाइमा। नजिकको रेलवे स्टेसन ऋषिकेश र देहरादून हो, र नजिकको विमानस्थल देहरादूनको जॉली ग्रान्ट हो।
• •
  कसरी (विधि र नियम):
• •
  मणिकर्णिका घाट वा वरुणा सङ्गममा स्नान नामक पवित्र शुद्धीकरण स्नानबाट सुरु गर्नुहोस्।
• •
  धोती र कुर्ता (पुरुष) वा साडी वा सलवार (महिला) जस्ता शालीन परम्परागत पहिरनमा श्री काशी विश्वनाथको गर्भगृहमा प्रवेश गर्नुहोस्।
• •
  ॐ नमः शिवाय वा महामृत्युञ्जय मन्त्र जप गर्दै स्वयम्भू लिङ्गमा बेलपत्र, गङ्गाजल र काँचो गाईको दूध चढाउनुहोस्।
• •
  प्रदक्षिणा गर्नुहोस् र सामुन्ने रहेको शक्ति मन्दिरमा जानुहोस्, महान् त्रिशूलअगाडि कुमकुम र रातो फूल चढाउनुहोस्।
• •
  मन्दिर परिसरमा बसेर ध्यान नामक मौन ध्यानले समापन गर्नुहोस्।

स्कन्द पुराणको केदारखण्डमा सुरक्षित परम्पराअनुसार काशीको आध्यात्मिक तेज यसको उत्तरी रूप सौम्य काशी, अर्थात् उत्तरकाशीमा कायम रहन्छ। गढवाल हिमालयको काखमा बसेको यो नगरले आफ्नो पवित्र भूगोलमा वाराणसीलाई प्रतिध्वनित गर्छ। वरुणा र असी धाराहरू तीव्र, स्फटिकजस्तो स्वच्छ भागीरथी-गङ्गामा मिल्छन्। भगवान शिव यहाँ आफ्नो सौम्य भाव भनिने शान्त र ध्यानमय मुद्रामा बस्नुहुन्छ भन्ने मानिन्छ, र तपस्या अँगाल्नेहरूलाई आशीर्वाद दिनुहुन्छ।

केन्द्रीय गर्भगृहमा स्वयम्भू लिङ्ग छ, जो आफैँ प्रकट भएको विश्वास गरिन्छ। स्थानीय परम्पराले ऋषि परशुरामलाई यस उपत्यकामा तपस्यासँग जोड्छ। मुख्य शिव मन्दिरको सामुन्ने देवी शक्तिको मन्दिर छ, जहाँ छ मिटरभन्दा अग्लो धातुको विशाल त्रिशूल छ। परम्पराअनुसार यो अज्ञानका शक्तिहरू नष्ट गर्न देवताहरूको सामूहिक तेजबाट बनेको हो। भक्तहरू भन्छन् कि एउटा औंलाको कोमल स्पर्शले सम्पूर्ण स्तम्भ काम्न थाल्छ।

सदियौंदेखि उत्तरकाशी गंगोत्री र गोमुख चढ्ने साधकहरूका लागि प्रवेशद्वार रहँदै आएको छ। यो उपत्यका मनन, गहिरो चिन्तन, र निदिध्यासन, गहन ध्यानका लागि उपयुक्त छ। भागीरथीको निरन्तर कलकल ध्वनि चञ्चल मनलाई शान्त पार्न सहायक हुने प्राकृतिक स्वर बन्छ।

परम्पराले ८औं शताब्दीका जगद्गुरु आदि शंकराचार्यलाई यस क्षेत्रका हिमालयी धामहरूसँग जोड्छ। काशी विश्वनाथ मन्दिर वर्तमान रूपमा सन् १८५७ मा टिहरी गढवालकी महारानी खनेतीद्वारा बनाइएको मानिन्छ, जसले यहाँको पूजा अविच्छिन्न राख्यो।

आधुनिक युगमा उत्तरकाशी वेदान्तिक तपस्याको भूमिका रूपमा चिनिन्छ। स्वामी चिन्मयानन्दका गुरु, श्रद्धेय स्वामी तपोवन महाराजले वर्षौंसम्म हिमालयमा मौन र अध्ययनमा जीवन बिताए। घुमन्ते साधु र साधकहरूले भागीरथीको तटमा ध्यानको परम्परा लामो समयदेखि कायम राखेका छन्।