Bharat Devotion
Embroidered artwork for Le Purusha Sukta : Hymne védique de l’Homme Cosmique: Embroidered Om symbol above a brass diya, marigolds and a temple spire at sunrise

Le Purusha Sukta

Hymne védique de l’Homme Cosmique

Le Purusha Sukta

Hymne védique de l’Homme Cosmique

Le Purusha Sukta (Rigveda 10.90) : l'hymne védique du Purusha cosmique, dont le sacrifice donne naissance aux mondes et aux Veda.

Vers

Atha Pourouchassoûktam
Atha Purusha Suktam

Verset 1

Oṃ Tatchhaṃ॒ Yorāvṛ̭ṇīmahe Gā॒touṃ Ya॒djñāya̭ Gā॒touṃ Ya॒djñapa̭taye Daivī᳚ Sva॒stira̭stou Naḥ
Om Tach-chham Yoraavreeneemahe Gaatum Yajnaaya Gaatum Yajnapataye Daivee Swastirastu Nah

Verset 2

Sva॒stirmānoṷchebhyaḥ Oû॒rdhvaṃ Dji̭gātou Bhecha॒djam Channo̭ Astou Dvi॒pade᳚ Chaṃ Tchatoṷchpade
Swastirmaanushebhyah Oordhvam Jigaatu Bheshajam Shamno Astu Dwipade Sham Chatushpade

Verset 3

Oṃ Chāntiḥ॒ Chāntiḥ॒ Chāntiḥ̭
Om Shaantih Shaantih Shaantih

Verset 4

Hariḥ Oṃ
Harih Om

Verset 5

Oṃ Sa॒hasra̭chīrchā॒ Pouroṷchaḥ Sa॒ha॒srā॒kchaḥ Sa॒hasra̭pāt
Om Sahasrasheershaa Purushah Sahasraakshah Sahasrapaat

Verset 6

Sa Bhoûmiṃ̭ Vi॒chvato̭ Vṛ॒tvā Atya̭tichṭhaddachāṅgou॒lam 1
Sa Bhoomim Vishvato Vritvaa Atyatishthaddashaangulam

Verset 7

Pouroṷcha E॒vedan Sarvam᳚ Yadbhoû॒taṃ Yatcha॒ Bhavyam᳚
Purusha Evedam Sarvam Yadbhootam Yach-cha Bhavyam

Verset 8

Ou॒tāmṛ̭ta॒tvasyechā̭naḥ Yadannḙnāti॒roha̭ti 2
Utaamritatvasyeshaanah Yadannenaatirohati

Verset 9

E॒tāvā̭nasya Mahi॒mā Ato॒ Djyāyāṋchtcha॒ Poûroṷchaḥ
Etaavaanasya Mahimaa Ato Jyaayaanshcha Poorushah

Verset 10

Pādo᳚'sya॒ Vichvā̭ Bhoû॒tāni̭ Tri॒pāda̭syā॒mṛtaṃ̭ Di॒vi 3
Paado-asya Vishwaa Bhootaani Tripaadasyaamritam Divi

Verset 11

Tri॒pādoû॒rdhva Oudai॒tpouroṷchaḥ Pādo᳚'sye॒hā''bha̭vā॒tpounaḥ̭
Tripaadoordhva Udaitpurushah Paado-asyehaabhavatpunah

Verset 12

Tato॒ Vichva॒ṅvya̭krāmat Sā॒cha॒nā॒na॒cha॒ne A॒bhi 4
Tato Vishvan-vyakraamat Saashanaanashane Abhi

Verset 13

Tasmā᳚dvi॒rāḍa̭djāyata Vi॒rādjo॒ Adhi॒ Poûroṷchaḥ
Tasmaadviraadajaayata Viraajo Adhi Poorushah

Verset 14

Sa Djā॒to Atya̭ritchyata Pa॒chtchādbhoûmi॒matho̭ Pou॒raḥ 5
Sa Jaato Atyarichyata Pashchaadbhoomimatho Purah

Verset 15

Yatpouroṷcheṇa Ha॒vichā᳚ De॒vā Ya॒djñamata̭nvata
Yatpurushena Havishaa Devaa Yajnamatanwata

Verset 16

Va॒sa॒nto A̭syāssī॒dādjyam᳚ Grī॒chma I॒dhmaḥ Cha॒raddha॒viḥ 6
Vasanto Asyaaseedaajyam Greeshma Idhmah Sharaddhavih

Verset 17

Sa॒ptāsyā̭sanpari॒dhayaḥ̭ Triḥ Sa॒pta Sa॒midhaḥ̭ Kṛ॒tāḥ
Saptaasyaasan Paridhayah Trih Sapta Samidhah Kritaah

Verset 18

De॒vā Yadya॒djñaṃ Ta̭nvā॒nāḥ Aba̭dhna॒npoṷrouchaṃ Pa॒choum 7
Devaa Yadyajnam Tanwaanaah Abadhnan Purusham Pashum

Verset 19

Taṃ Ya॒djñaṃ Ba॒rhichi॒ Praoukchaṋ Pouroṷchaṃ Djā॒tama̭gra॒taḥ
Tam Yajnam Barhishi Praukshan Purusham Jaatamagratah

Verset 20

Tena̭ De॒vā Aya̭djanta Sā॒dhyā Ṛcha̭yachtcha॒ Ye 8
Tena Devaa Ayajanta Saadhyaa Rishayashcha Ye

Verset 21

Tasmā᳚dya॒djñātsa̭rva॒houtaḥ̭ Saṃbhṛ̭taṃ Pṛchadā॒djyam
Tasmaadyajnaat Sarvahutah Sambhritam Prishadaajyam

Verset 22

Pa॒choûnstānchtcha̭kre Vāya॒vyāṋ Ā॒ra॒ṇyāngrā॒myāchtcha॒ Ye 9
Pashoonstaanshchakre Vaayavyaan Aaranyaan Graamyaashcha Ye

Verset 23

Tasmā᳚dya॒djñātsa̭rva॒houtaḥ̭ Ṛtchaḥ॒ Sāmā̭ni Djadjñire
Tasmaadyajnaat Sarvahutah Richah Saamaani Jajnire

Verset 24

Tchhandāṋsi Djadjñire॒ Tasmā᳚t Yadjou॒stasmā̭dadjāyata 10
Chhandaamsi Jajnire Tasmaat Yajustasmaadajaayata

Verset 25

Tasmā॒dachvā̭ Adjāyanta Ye Ke Tcho̭bha॒yāda̭taḥ
Tasmad-ashwa ajaayanta Ye ke chobhayaadatah

Verset 26

Gāvo̭ Ha Djadjñire॒ Tasmā᳚t Tasmā᳚djdjā॒tā A̭djā॒vayaḥ̭ 11
Gaavo ha jajnyire tasmaat Tasmaaj-jaataa ajaavayah

Verset 27

Yatpouroṷchaṃ॒ Vya̭dadhouḥ Ka॒ti॒dhā Vya̭kalpayan
Yat-purusham vyadadhuh Katidhaa vyakalpayan

Verset 28

Moukhaṃ॒ Kima̭sya॒ Kaou Bā॒hoû Kāvoû॒roû Pādā̭voutchyete 12
Mukham kim-asya kau baahu Kaav-ooru paadaav-uchyete

Verset 29

Brā॒hma॒ṇo᳚'sya॒ Moukha̭māssīt Bā॒hoû Rā̭dja॒nyaḥ̭ Kṛ॒taḥ
Braahmano-asya mukham-aaseet Baahu raajanyah kritah

Verset 30

Oû॒roû Tada̭sya॒ Yadvaichyaḥ̭ Pa॒dbhyān Choû॒dro A̭djāyata 13
Ooru tad-asya yad-vaishyah Padbhyaam shoodro ajaayata

Verset 31

Tcha॒ndramā॒ Mana̭so Djā॒taḥ Tchakchoḥ॒ Soûryo̭ Adjāyata
Chandramaa manaso jaatah Chakshoh sooryo ajaayata

Verset 32

Moukhā॒dindra̭chtchā॒gnichtcha̭ Prā॒ṇādvā॒youra̭djāyata 14
Mukhaad-indrash-chaagnish-cha Praanaad-vaayur-ajaayata

Verset 33

Nābhyā̭ Āssīda॒ntari̭kcham Chī॒rchṇo Dyaouḥ Sama̭vartata
Naabhyaa aaseed-antariksham Sheershno dyauh samavartata

Verset 34

Pa॒dbhyāṃ Bhoûmi॒rdichaḥ॒ Chrotrā᳚t Tathā̭ Lo॒kān A̭kalpayan 15
Padbhyaam bhoomir-dishah shrotraat Tathaa lokaan akalpayan

Verset 35

Vedā॒hame॒taṃ Pouroṷchaṃ Ma॒hāntam᳚ Ā॒di॒tyava̭rṇaṃ॒ Tama̭sastou॒ Pā॒re
Vedaaham-etam purusham mahaantam Aaditya-varnam tamasastu paare

Verset 36

Sarvā̭ṇi Roû॒pāṇi̭ Vi॒tchitya॒ Dhīraḥ̭ Nāmā̭ni Kṛ॒tvā'bhi॒vada॒n Yadāste᳚ 16
Sarvaani roopaani vichitya dheerah Naamaani kritvaabhivadan yadaaste

Verset 37

Dhā॒tā Pou॒rastā॒dyamoṷdādja॒hāra̭ Cha॒kraḥ Pravi॒dvānpra॒dicha॒chtchata̭sraḥ
Dhaataa purastaad-yam-udaajahaara Shakrah pravidvaan-pradishash-chatasrah

Verset 38

Tame॒vaṃ Vi॒dvāna॒mṛta̭ I॒ha Bha̭vati Nānyaḥ Panthā॒ Aya̭nāya Vidyate 17
Tam-evam vidvaan-amrita iha bhavati Naanyah panthaa ayanaaya vidyate

Verset 39

Ya॒djñena̭ Ya॒djñama̭yadjanta De॒vāḥ Tāni॒ Dharmā̭ṇi Pratha॒mānyā̭san
Yagyena yagyam-ayajanta devaah Taani dharmaani prathamaanyaasan

Verset 40

Te Ha॒ Nākaṃ̭ Mahi॒mānaḥ̭ Satchante Yatra॒ Poûrvḙ Sā॒dhyāḥ Santi̭ De॒vāḥ 18
Te ha naakam mahimaanaha sachante Yatra poorve saadhyaah santi devaah

Verset 41

Oṃ Namo Nārā̭yaṇā॒ya
Om Namo Naaraayanaaya

Verset 42

Outtaranārāyaṇam
Uttara Naaraayanam

Verset 43

A॒dbhyaḥ Saṃbhoṷ̂taḥ Pṛthi॒vyai Rassā᳚tcha Vi॒chvaka̭rmaṇaḥ॒ Sama̭varta॒tādhi̭
Adbhyah sambhootah prithivyai rasaach-cha Vishvakarmanah samavartataadhi

Verset 44

Tasya॒ Tvachṭā̭ Vi॒dadha̭droû॒pamḙti Tatpouroṷchasya॒ Vichva॒mādjā̭na॒magre᳚ 1
Tasya tvashtaa vidadhad-roopam-eti Tat-purushasya vishvam-aajaanam-agre

Verset 45

Vedā॒hame॒taṃ Pouroṷchaṃ Ma॒hāntam᳚ Ā॒di॒tyava̭rṇaṃ॒ Tama̭saḥ॒ Para̭stāt
Vedaaham-etam purusham mahaantam Aaditya-varnam tamasah parastaat

Verset 46

Tame॒vaṃ Vi॒dvāna॒mṛta̭ I॒ha Bha̭vati Nānyaḥ Panthā̭ Vidya॒teya̭'nāya 2
Tam-evam vidvaan-amrita iha bhavati Naanyah panthaa vidyate-yanaaya

Verset 47

Pra॒djāpa̭tichtcharati॒ Garbhḙ A॒ntaḥ A॒djāya̭māno Bahou॒dhā Vidjā̭yate
Prajaapatish-charati garbhe antah Ajaayamaano bahudhaa vijaayate

Verset 48

Tasya॒ Dhīrāḥ॒ Pari̭djānanti॒ Yonim᳚ Marī̭tchīnāṃ Pa॒dami̭tchhanti Ve॒dhassaḥ̭ 3
Tasya dheeraah parijaananti yonim Mareechinaam padam-ichhanti vedhasah

Verset 49

Yo De॒vebhya॒ Āta̭pati Yo De॒vānāṃ᳚ Pou॒rohi̭taḥ
Yo devebhya aatapati Yo devaanaam purohitah

Verset 50

Poûrvo॒ Yo De॒vebhyo̭ Djā॒taḥ Namo̭ Rou॒tchāya॒ Brāhma̭ye 4
Poorvo Yo Devebhyo Jaatah | Namo Ruchaaya Braahmaye ||

Verset 51

Routchaṃ̭ Brā॒hmam Dja॒naya̭ntaḥ De॒vā Agre॒ Tada̭brouvan
Rucham Braahmam Janayantah | Devaa Agre Tad-abruvan ||

Verset 52

Yastvai॒vaṃ Brā᳚hma॒ṇo Vi॒dyāt Tasya̭ De॒vā Assa॒n Vache᳚ 5
Yastvaivam Braahmano Vidyaat | Tasya Devaa Asan Vashe ||

Verset 53

Hrīchtcha̭ Te La॒kchmīchtcha॒ Patnyaou᳚ A॒ho॒rā॒tre Pā॒rchve
Hreesh-cha Te Lakshmeesh-cha Patnyau | Ahoraatre Paarshve ||

Verset 54

Nakcha̭trāṇi Roû॒pam A॒chvinaou॒ Vyāttam᳚ I॒chṭam Ma̭nichāṇa A॒mouṃ Ma̭nichāṇa Sarva̭m Manichāṇa 6
Nakshatraani Roopam | Ashvinau Vyaattam | Ishtam Manishaana | Amum Manishaana | Sarvam Manishaana ||

Verset 55

Oṃ Tatchhaṃ॒ Yorāvṛ̭ṇīmahe Gā॒touṃ Ya॒djñāya̭ Gā॒touṃ Yadjñapa̭taye Daivī᳚ssva॒stira̭stou Naḥ
Om Tach-chham Yoraavruneemahe | Gaatum Yajnaaya | Gaatum Yajnapataye | Daivees-svastir-astu Nah ||

Verset 56

Sva॒stirmānoṷchebhyaḥ Oû॒rdhvaṃ Dji̭gātou Bhecha॒djam Channo̭ Astou Dvi॒pade᳚ Chaṃ Tchatoṷchpade
Svastir-maanushebhyah | Oordhvam Jigaatu Bheshajam | Shan-no Astu Dvipade | Sham Chatushpade ||

Verset 57

Oṃ Chāntiḥ॒ Chāntiḥ॒ Chāntiḥ̭
Om Shaantih Shaantih Shaantih ||

Verset 58

Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)

Auspicious Day

Tous les jours ou lors des jours lunaires sacrés

Best Time (Muhurta)

Brahma Muhurta (4h00 – 6h00) ou au crépuscule

Sacred Offerings

Lampe de ghee, encens, fleurs fraîches et offrande d'eau

Spiritual Benefits (Phalashruti)
  • Paix de l'esprit, élévation spirituelle et harmonie dans le foyer

Contexte

Le Purusha Sukta est un hymne du Rigveda (10.90), l'un des plus anciens textes sacrés de l'hindouisme. Traditionnellement attribué à d'anciens voyants (rishis), il est récité dans divers rites hindous, surtout lors des yajnas (cérémonies sacrificielles), et fait partie des prières quotidiennes dans certaines traditions. L'hymne est vénéré pour sa vision profonde d'une unique Personne cosmique qui pénètre toute la création et de qui émergent l'ordre social et les éléments de l'univers. Repérage : Rigveda 10.90 (seize versets), également présent dans la Vajasaneyi Samhita du Shukla Yajurveda, au chapitre 31, versets 1 à 16. Le texte accentué ici est la forme de récitation yajurvédique, avec les chants de paix d'ouverture et de clôture et les versets de l'Uttaranarayana ajoutés.

Le saviez-vous ?

Origine et structure du texte

– Le Purusha Sukta est l’hymne 10.90 du Rigveda, l’un des plus récents du recueil (environ 1000-800 av. J.-C.). Dans sa forme originale, il compte 16 versets, mais la version présentée ici inclut une section supplémentaire appelée Uttara Narayana (versets 41-54), ajoutée pour les usages rituels et méditatifs.

Le sacrifice cosmique

– L’hymne décrit le sacrifice primordial de l’être cosmique Purusha, dont le corps démembré donne naissance à l’univers. Les saisons deviennent les offrandes : le printemps est le beurre clarifié, l’été le combustible, l’automne l’oblation. Les dieux attachent Purusha comme victime sacrificielle, inaugurant ainsi tout rituel védique.

Origine des varnas

– Ce texte est la plus ancienne source écrite des quatre classes sociales (varnas) : le Brahmane (prêtre) naît de la bouche, le Rajanya (guerrier) des bras, le Vaishya (commerçant/agriculteur) des cuisses, et le Shudra (serviteur) des pieds. Cette hiérarchie devient un modèle fondateur de la société hindoue.

Naissance des Védas et des êtres

– Du sacrifice de Purusha émergent les trois Védas (Rig, Sama, Yajur) ainsi que les mètres poétiques (chandas). Les chevaux, bovins, chèvres et moutons naissent également de ce corps cosmique, reliant le rituel à l’ensemble du monde créé.

Interprétation philosophique

– Les versets 16 à 18 (et leur reprise dans l’Uttara Narayana) affirment que connaître Purusha rend immortel. La célèbre conclusion « Il n’y a pas d’autre chemin pour aller » (nānyaḥ panthā ayanāya vidyate) souligne que cette connaissance est la voie unique vers la libération spirituelle.