મંગલગિરિ

• •
  આ શું છે: મંગલગિરિ, શાબ્દિક અર્થ 'મંગલ પર્વત', એક પ્રાચીન સ્વયંભૂ વૈષ્ણવ મહાક્ષેત્ર છે, જે આઠ મહાન નરસિંહ ક્ષેત્રોમાં ગણાય છે. પર્વતીય મંદિરમાં પાનકલ લક્ષ્મી નરસિંહ સ્વામીનું ગુફા-મંદિર છે, જ્યાં ભગવાનના દિવ્ય ખડક-મુખમાં સીધું અર્પાતું મીઠું ગોળનું જળ (પાનકમ) ભગવાન ગ્રહણ કરે છે.
• •
  દર્શન / જપનું ફળ: બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ પર આધારિત ભક્તિ પરંપરા માને છે કે મંગલગિરિના દર્શનથી અકાળ મૃત્યુનો ભય દૂર થાય છે, રાહુ અને કુજ દોષ જેવી ગ્રહપીડા શાંત થાય છે, મોક્ષ મળે છે, અને શાંતિ તથા શુભતા, અર્થાત મંગલમ્, પ્રાપ્ત થાય છે.
• •
  ક્યારે જવું: ઓક્ટોબરથી માર્ચ વચ્ચેનો સમય આદર્શ છે, જ્યારે દરિયાકાંઠાનું હવામાન હળવું રહે છે. ફાલ્ગુન માસમાં, ફેબ્રુઆરી કે માર્ચમાં આવતો વાર્ષિક બ્રહ્મોત્સવ અને વૈશાખ શુદ્ધ ચતુર્દશીએ આવતી નરસિંહ જયંતી સૌથી પ્રિય પ્રસંગો છે.
• •
  ક્યાં: મંગલગિરિ નગર, ગુન્ટૂર જિલ્લો, આંધ્ર પ્રદેશ. વિજયવાડા અને ગુન્ટૂરના માર્ગ પર કૃષ્ણા નદીની નજીક આવેલું.
• •
  કેવી રીતે (વિધિ અને નિયમો):

1. 1.યાત્રાનો ક્રમ: પરંપરા મુજબ પ્રથમ પવિત્ર સ્નાન કરો, તળેટીના ઊંચા ગાલી ગોપુરમવાળા મંદિરમાં શ્રી લક્ષ્મી નરસિંહ સ્વામીના દર્શન કરો, પછી પર્વતીય મંદિરે પગથિયાં ચઢીને પાનકલ નરસિંહ સ્વામીના દર્શન કરો, અને પર્વતની પ્રદક્ષિણા પૂર્ણ કરો, જેને ગિરિ પ્રદક્ષિણા કહે છે.
2. 2.પાનકમ અર્પણ: ભક્તો તાજું બનાવેલું પાનકમ (શુદ્ધ જળમાં ગોળ, એલચી, કાળા મરી અને કપૂર ભેળવેલું) અર્પણ કરે છે. અર્ચકો શંખ વડે પ્રવાહી સીધું ભગવાનના ખુલ્લા મુખમાં રેડે છે. ભક્તો કહે છે કે અર્પણનો અડધો ભાગ શ્રાવ્ય ગડગડાટ સાથે ગ્રહણ થાય છે, અને બાકીનો અડધો ભાગ પવિત્ર અમૃત પ્રસાદ તરીકે પાછો આપવામાં આવે છે.
3. 3.વસ્ત્ર અને આચરણ: પરંપરાગત પહેરવેશ, જેમ કે પુરુષો માટે ધોતી અને કુર્તા, અને સ્ત્રીઓ માટે સાડી અથવા સલવાર. પર્વત ચઢતી વખતે ગંભીર મૌન જાળવો અને નરસિંહ મહામંત્રનો પાઠ કરો.

મંગલગિરિનો પવિત્ર ઉદ્ગમ પુરાણ ગ્રંથોમાં ગૂંથાયેલો છે, જ્યાં આ પર્વત તોટાદ્રિ અને મુખ્યાદ્રિ તરીકે પૂજાય છે. સ્થલ પુરાણ પરંપરા, જે બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ પર આધારિત છે, કહે છે કે સત્યયુગમાં પરિયાત્ર રાજાના પુત્ર હ્રસ્વ શૃંગી નામના એક ધર્મનિષ્ઠ રાજકુમારે ભગવાન વિષ્ણુનું દર્શન પામવા માટે ઉગ્ર તપ કર્યું. સાંસારિક આસક્તિથી અલિપ્ત રહીને રાજકુમારે હાથીનું રૂપ ધારણ કર્યું અને ભગવાનની સમક્ષ સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરીને પ્રાર્થના કરી કે તે મહાવિષ્ણુનું શાશ્વત નિવાસસ્થાન બને. તેમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને ભગવાન વિષ્ણુએ હ્રસ્વ શૃંગીને આ શુભ પર્વત, મંગલગિરિમાં રૂપાંતરિત કર્યા, અને વચન આપ્યું કે તેઓ તેના પર સદા નિવાસ કરશે. એ જ પરંપરા કહે છે કે પાંડવોમાં સૌથી મોટા યુધિષ્ઠિરે આ મંદિર શોધ્યું હતું.

ત્રેતાયુગમાં, નમુચિ નામના અસુરે દેવોને ત્રાસ આપ્યો હતો, કારણ કે તેને એવું વરદાન મળ્યું હતું કે તે સૂકી કે ભીની કોઈ પણ વસ્તુના શસ્ત્રથી અવધ્ય રહે. આશ્રય માટે ઇન્દ્ર અને દેવોએ ભગવાન નરસિંહની પ્રાર્થના કરી. ભગવાને ફીણથી વીંટળાયેલા પોતાના સુદર્શન ચક્ર વડે આ પર્વતની ગુફામાં અસુરનો વધ કર્યો. અસુરના વધ પછી ભગવાનના ઉગ્ર ઉગ્ર રૂપને શાંત કરવા માટે દેવો અને મહર્ષિઓએ મધુર અમૃત અર્પણ કર્યું. કળિયુગમાં એ જ પાનકમ અર્પણથી આ પરંપરા ચાલુ રહે છે.

સ્થલ પુરાણ (મંદિરનો પરંપરાગત સ્થાનિક ઇતિહાસ) અનુસાર, લંકાના યુદ્ધ પછી ભગવાન શ્રી રામ મંગલગિરિની મુલાકાતે આવ્યા હતા. ત્રણે લોકના કલ્યાણ અને શાંતિ માટે આશીર્વાદ માગતાં શ્રી રામે પર્વતની તળેટીમાં ભગવાન લક્ષ્મી નરસિંહની સ્થાપના કરી અને તેમની પૂજા કરી.

હજારો વર્ષોથી મંગલગિરિમાં મહાન સંતો, આચાર્યો અને રાજવી આશ્રયદાતાઓનાં પવિત્ર પગલાં ગુંજ્યાં છે. પરંપરા જગદ્ગુરુ શ્રી આદિ શંકરાચાર્યને આ પર્વત સાથે અને નરસિંહના ઉગ્ર છતાં કૃપાળુ સ્વરૂપની સ્તુતિનાં સ્તોત્રો સાથે જોડે છે. ૧૫મી સદીના સંત-કવિ શ્રી તાલ્લપાક અન્નમાચાર્ય નરસિંહની સ્તુતિમાં તેલુગુ સંકીર્તનો માટે સ્મરાય છે, જેમાં તેઓ ભગવાનની અપાર કરુણાનું ગાન કરે છે.

એક શિલાલેખ વિજયનગર સમ્રાટ શ્રી કૃષ્ણદેવરાયની આ મંદિરની મુલાકાતની સ્મૃતિ સાચવે છે. અમરાવતીના રાજા વાસીરેડ્ડી વેંકટાદ્રિ નાયડુ ભગવાનના ભક્ત સેવક બન્યા અને ઓગણીસમી સદીના આરંભમાં તળેટીના મંદિરના ૧૫૩ ફૂટના ગાલી ગોપુરમના ઉપરના માળ બંધાવ્યા.

દૈવી રક્ષણ મેળવવા માટે મંગલગિરિની પવિત્ર ઢોળાવો પર ચઢતા ભક્તો નરસિંહ મહામંત્રનો જાપ કરે છે:

હું પરમ ભગવાન નરસિંહને પ્રણામ કરું છું, જે પ્રચંડ રીતે વીર છે, સર્વવ્યાપી મહાવિષ્ણુ છે, દરેક દિશામાંથી દિવ્ય તેજે પ્રજ્વલિત છે, દુષ્ટોના માટે ભયાનક છતાં તેમના ભક્તો માટે અત્યંત કલ્યાણકારી (ભદ્રમ્) છે, અને મૃત્યુનો પણ અંતિમ સંહારક છે.