मंगलगिरी

• •
  हे काय आहे: मंगलगिरी, शब्दशः 'शुभ पर्वत', हे प्राचीन स्वयंभू वैष्णव महाक्षेत्र असून आठ महान नृसिंह क्षेत्रांमध्ये त्याची गणना होते. डोंगरावरील मंदिरात श्री पानाकल लक्ष्मी नृसिंह स्वामी विराजमान आहेत; ही एक गुहा-मंदिर आहे जेथे भगवान आपल्या दैवी खडकाळ मुखात थेट ओतलेले गोड गुळाचे पाणी (पानकम) ग्रहण करतात.
• •
  का दर्शन / पाठ: ब्रह्मवैवर्त पुराणावर आधारित भक्ती परंपरा मानते की मंगलगिरीच्या दर्शनाने अकाली मृत्यूचे भय दूर होते, राहू आणि कुज दोषांसारख्या ग्रहपीडा शांत होतात, मुक्ती मिळते आणि मंगलम्, म्हणजे शांती व शुभता, प्राप्त होते.
• •
  केव्हा भेट द्यावी: ऑक्टोबर ते मार्च हा आदर्श काळ आहे, जेव्हा किनारपट्टीवरील हवामान सौम्य असते. फाल्गुन महिन्यातील (फेब्रुवारी किंवा मार्च) वार्षिक ब्रह्मोत्सव आणि वैशाख शुद्ध चतुर्दशीची नरसिंह जयंती हे सर्वात प्रिय प्रसंग आहेत.
• •
  कुठे: मंगलगिरी नगर, गुंटूर जिल्हा, आंध्र प्रदेश; विजयवाडा आणि गुंटूर यांना जोडणाऱ्या रस्त्यावर, कृष्णा नदीजवळ.
• •
  कसे (विधी आणि नियम):

1. 1.यात्रेचा क्रम: प्रथम पवित्र स्नान करा, मग पायथ्याच्या मंदिरात उंच गाली गोपुरमसह श्री लक्ष्मी नृसिंह स्वामींचे दर्शन घ्या, पायऱ्या चढून डोंगरावरील मंदिरात पानाकल नृसिंह स्वामींकडे जा, आणि डोंगराची प्रदक्षिणा पूर्ण करा, जिला गिरी प्रदक्षिणा म्हणतात.
2. 2.पानकम अर्पण: भाविक ताजे तयार केलेले पानकम (शुद्ध पाण्यात गूळ, वेलदोडा, मिरे आणि कापूर मिसळलेले) अर्पण करतात. अर्चक शंखाद्वारे द्रव थेट भगवानांच्या उघड्या मुखात ओततात. भाविक सांगतात की अर्पणाचा अर्धा भाग ऐकू येणाऱ्या गुरगुरत्या आवाजासह ग्रहण केला जातो, आणि उरलेला भाग पवित्र अमृत प्रसाद म्हणून परत दिला जातो.
3. 3.वेशभूषा आणि आचार: पारंपरिक पोशाख; पुरुषांसाठी धोतर आणि कुर्ता, स्त्रियांसाठी साडी किंवा सलवार. डोंगर चढताना गाढ मौन पाळा आणि नरसिंह महामंत्राचे पठण करा.

मंगलगिरीचा पवित्र उगम पुराण-ग्रंथांत खोलवर विणलेला आहे, जेथे हा डोंगर तोटाद्री आणि मुख्याद्री म्हणून पूज्य मानला जातो. ब्रह्मवैवर्त पुराणाला धरून असलेली स्थलपुराण परंपरा सांगते की सत्ययुगात परियात्र राजाचा पुत्र, ह्रस्व शृंगी नावाच्या एका धर्मनिष्ठ राजकुमाराने भगवान विष्णूंचे दर्शन मिळवण्यासाठी कठोर तपश्चर्या केली. सांसारिक आसक्तीने विचलित न होता राजकुमाराने हत्तीचे रूप धारण केले, भगवानांसमोर साष्टांग नमस्कार घातला, आणि महाविष्णूंचे शाश्वत विश्रांतिस्थान होण्याची प्रार्थना केली. त्याच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन भगवान विष्णूंनी ह्रस्व शृंगीला या शुभ पर्वतात, मंगलगिरीत, रूपांतरित केले आणि त्यावर सदैव वास करण्याचे वचन दिले. याच परंपरेनुसार पंडुपुत्र ज्येष्ठ युधिष्ठिरांनी या मंदिराचा शोध लावला.

त्रेतायुगात नमुची नावाच्या दैत्याने देवांना त्रास दिला; त्याला असा वर होता की कोरड्या किंवा ओल्या कोणत्याही पदार्थाच्या शस्त्राने तो मरणार नाही. आश्रय मागण्यासाठी इंद्र आणि देवांनी भगवान नरसिंहांची प्रार्थना केली. भगवानांनी फेसाने वेढलेल्या आपल्या सुदर्शन चक्राने या डोंगराच्या गुहेत दैत्याचा संहार केला. दैत्याच्या वधानंतर भगवानांचे उग्र रूप शांत करण्यासाठी देवांनी आणि महर्षींनी गोड अमृतरूप पेय अर्पण केले. कलियुगात ही परंपरा त्याच पानकम अर्पणाने सुरू आहे.

स्थलपुराणानुसार (मंदिराचा पारंपरिक स्थानिक इतिहास), लंकेच्या युद्धानंतर भगवान श्रीराम मंगलगिरीला आले. जगाच्या कल्याणासाठी आशीर्वाद आणि शांती मागून, श्रीरामांनी डोंगराच्या पायथ्याशी भगवान लक्ष्मी नृसिंहांची प्रतिष्ठापना करून त्यांची पूजा केली.

हजारो वर्षांपासून मंगलगिरीत महान संत, आचार्य आणि राजाश्रयदात्यांच्या पवित्र पावलांचे प्रतिध्वनी उमटले आहेत. परंपरा जगद्गुरु श्री आदि शंकराचार्यांचा या डोंगराशी आणि नरसिंहांच्या उग्र पण कृपाळू रूपाच्या स्तोत्रांशी संबंध जोडते. पंधराव्या शतकातील संत-कवी श्री तल्लपाक अन्नमाचार्य यांची नरसिंहांच्या स्तुतीत रचलेली तेलुगू संकीर्तने स्मरली जातात, ज्यात त्यांनी भगवानांच्या अमर्याद करुणेचे गायन केले.

एका शिलालेखात विजयनगर सम्राट श्री कृष्णदेवराय यांनी या मंदिराला दिलेल्या भेटीचे स्मरण केले आहे. अमरावतीचे राजा वासिरेड्डी वेंकटाद्री नायडू हे भगवानांचे निष्ठावान सेवक बनले आणि त्यांनी एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला पायथ्याच्या मंदिरातील १५३ फूट उंच गाली गोपुरमचे वरचे मजले उभारले.

मंगलगिरीच्या पवित्र उतारांवर चढणारे भाविक दैवी संरक्षणासाठी नरसिंह महामंत्रचे पठण करतात:

"सर्वोच्च भगवान नृसिंहांना मी नमस्कार करतो; जे उग्र पराक्रमी, सर्वव्यापी महाविष्णू आहेत, जे सर्व दिशांतून दैवी तेजाने प्रज्वलित आहेत, जे सर्व दुष्टतेला भयंकर पण भक्तांसाठी अत्यंत कल्याणकारी (भद्रम्) आहेत, आणि जे मृत्यूचाही अंतिम संहारक आहेत."