હૂંફ અને હિંમતનું સ્તોત્ર
ઘરોમાં, મંદિરોમાં અને સત્સંગ સભાઓમાં ગવાતાં સર્વ સ્તોત્રોમાં, હનુમાન ચાલીસા હૂંફ, હિંમત અને આધ્યાત્મિક આશ્રયનું સ્થાન ધરાવે છે. તેમાં ચાળીસ મધુર અવધી ચોપાઈઓ છે, જેની આગળ બે દોહા અને અંતે પ્રાર્થનાનો એક દોહો છે. કરોડો ભક્તો તેનો રોજ પાઠ કરે છે. તેઓ નિરાશા સામે બળ, અશાંતિમાં સ્પષ્ટતા અને આંતરિક ભયમાંથી મુક્તિ માગે છે.
આ ચાળીસ પદો પાછળ, દેખાડાની માંગ પર શરણાગતિ (શરણાગતિ)ના મૌન વિજયની એક પ્રિય પરંપરા છે. કવિ-સંત ગોસ્વામી તુલસીદાસે સોળમી સદીમાં આ ચાલીસાની રચના કરી. પરંપરા અનુસાર, તે ચાળીસ દિવસના કારાવાસ દરમિયાન પ્રગટ થઈ. તે સાહિત્યિક પ્રદર્શન માટે નહોતી. તે આત્માની જીવંત પોકાર હતી, શ્રી હનુમાનની રક્ષક ઉપસ્થિતિને બોલાવતું સ્થિર ધ્યાન હતું.
સોળમી સદીના કાશી અને અવધમાં તુલસીદાસ
ગોસ્વામી તુલસીદાસ ઉત્તર ભારતના ભક્તિ આંદોલનના મહાન વિકાસકાળના છે. તેમના જન્મ અંગે પરંપરાગત તારીખો 1511 થી 1532 વચ્ચે ભિન્ન છે, અને તેમનું દેહાવસાન 1623 ગણાય છે. ગંગાકાંઠે આવેલા વારાણસી (કાશી)માં તેમણે રામચરિતમાનસ રચ્યું. તેમાં તેમણે શ્રી રામની કથાને શાસ્ત્રીય સંસ્કૃતમાંથી મધુર, સુગમ અવધીમાં ઉતારી.
તેમના જીવનની પ્રારંભિક નોંધો આ પ્રમાણે છે:
- •નાભાદાસનું ભક્તમાલ (આશરે 1600) વૈષ્ણવ સંતોનો લગભગ સમકાલીન વૃત્તાંત છે.
- •પ્રિયાદાસની ભક્તિરસબોધિની (1712) એ સંતોના જીવનને વિસ્તારતી ટીકા છે.
- •તુલસીદાસની પોતાની કવિતાવલી અને વિનયપત્રિકા શારીરિક પીડા, જાહેર શંકા અને દૈવી ઉદ્ધારના સમયગાળાઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
ચાલીસાની રચનાની કથા પછીના સંતચરિત્રો અને મૌખિક પરંપરામાંથી આવે છે. ચાલીસાનો પાઠ પોતે તેને કહેતો નથી. તેથી કહેનારાઓએ તેને પરંપરા તરીકે રજૂ કરવી જોઈએ, નોંધાયેલા ઇતિહાસ તરીકે નહીં.
પરંપરા કહે છે કે તુલસીદાસની ભક્તિના સમાચાર દિલ્હીના રાજદરબાર સુધી પહોંચ્યા, અને તેમને રાજધાનીમાં આમંત્રણ મળ્યું. દરબારી જીવન કૃપા મેળવવા અલૌકિક શક્તિઓ (સિદ્ધિઓ) દેખાડતા જ્યોતિષીઓ અને યોગસાધકોથી પરિચિત હતું. તુલસીદાસ પહોંચ્યા ત્યારે, તેમના દૈવી સ્થાનના ચિહ્ન તરીકે ચમત્કાર દેખાડવા કહેવામાં આવ્યું.
ચાળીસ દિવસની શરણાગતિ
તુલસીદાસનો જવાબ ભારતીય આધ્યાત્મિક જીવનની મહાન ઘોષણાઓમાંની એક તરીકે સ્મરણ કરાય છે. જોડેલા હાથ અને ઊંડી નમ્રતા સાથે તેમણે કહ્યું:
"મારી પાસે કોઈ જાદુઈ શક્તિ નથી, અને હું કોઈ ચમત્કાર જાણતો નથી. હું તો શ્રી રામના ચરણકમળની એક રજકણ માત્ર છું. આ સૃષ્ટિમાં એકમાત્ર સાચો ચમત્કાર રામનામ છે, જે પતિતોને ઉગારે છે."
તેમણે ચિહ્ન ન દેખાડ્યું, તેથી સંતને રાજપરિસરમાં કેદમાં રાખવામાં આવ્યા. તેમણે તેનો સામનો શોક, ક્રોધ કે નિરાશાથી ન કર્યો. તેમણે તેને શરણાગતિની કસોટી તરીકે જોઈ અને સંપૂર્ણપણે અંતર્મુખ બન્યા. તેમનો આશ્રય શ્રી હનુમાન હતા, સંકટ મોચન (સંકટ દૂર કરનાર), રામને ચાહનારા સર્વના શાશ્વત રક્ષક.
ચાળીસ દિવસ સંતે પોતાની કોટડીમાં ધ્યાન કર્યું. દરરોજ, શુદ્ધ ભક્તિની તલ્લીનતામાં, તેમણે પવનપુત્રને માટે પદોની રચના કરી અને ગાયાં. તેમણે હનુમાનના અપાર બળ, નમ્રતા, જ્ઞાન અને પરમાત્મા પ્રત્યેની વફાદારીની સ્તુતિ કરી. ચાળીસમા દિવસે રત્ન જેવી ચાળીસ ચોપાઈઓ પૂર્ણ થઈ. તે જ રક્ષણ કવચ છે જેને આપણે હવે હનુમાન ચાલીસા કહીએ છીએ.
પરંપરાગત વર્ણનો કહે છે કે ચાળીસમા દિવસે વાંદરાઓ અને લંગૂરોનું મોટું ટોળું મહેલના કોટ અને બગીચાઓમાં છવાઈ ગયું. તેઓ દીવાલો પર ચડ્યા, બુરજો ખખડાવ્યા, અને કોઈને હાનિ ન થઈ. રોજિંદા કામકાજ ચાલી શક્યા નહીં. દરબારે તેને ઈશ્વરીય સંકેત અને સંતની આધ્યાત્મિક ઊંચાઈના ચિહ્ન તરીકે જોયું. તુલસીદાસને સન્માન સાથે મુક્ત કરવામાં આવ્યા અને તેઓ પોતાના પ્રિય કાશી પાછા ફર્યા. ત્યાં તેમણે પછીથી અસ્સી નદી પાસે પ્રસિદ્ધ સંકટ મોચન હનુમાન મંદિરની સ્થાપના કરી.
મુક્તિનું વચન
હનુમાન ચાલીસાના બે પદો આ પરંપરાની ભાવના અને દરેક ભક્તને તેનું વચન પ્રગટ કરે છે.
પ્રારંભિક શરણાગતિ (દોહા 1):
श्रीगुरु चरन सरोज रज निज मनु मुकुरु सुधारि।
बरनउँ रघुबर बिमल जसु जो दायकु फल चारि॥
Śrī-Guru Carana Saroja Raja Nija Manu Mukuru Sudhāri |
Baranau Raghabara Bimala Jasu Jo Dāyaku Phala Cāri ||
"ગુરુના ચરણકમળની રજથી મારા મનરૂપી દર્પણને શુદ્ધ કરીને, હું રઘુવરના નિર્મળ યશનું ગાન કરું છું. તે યશ માનવજીવનાં ચાર ફળ આપે છે: ધર્મ (સદાચાર), અર્થ (સમૃદ્ધિ), કામ (ઉચિત ઇચ્છા) અને મોક્ષ (મુક્તિ)."
મુક્તિની ફલશ્રુતિ (ચોપાઈ 38):
આ ચોપાઈ તુલસીદાસ રચિત હનુમાન ચાલીસાની ચાળીસ ચોપાઈઓમાં આડત્રીસમી છે.
जो सत बार पाठ कर कोई। छूटहि बंदि महा सुख होई॥
Jo Sata Bāra Pāṭha Kara Koī | Chūṭahi Bandi Mahā Sukha Hoī ||
"જે કોઈ આનો સો વાર પાઠ કરે છે તે બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે અને મહાન સુખ પામે છે."
આ આડત્રીસમી ચોપાઈમાં, છૂટહિ બંદિ (કેદમાંથી મુક્તિ) શબ્દપ્રયોગ તુલસીદાસની પોતાની મુક્તિની પરંપરાનું સ્મરણ કરાવે છે. તે દરેક સાધકને મનની ઊંડી કેદોમાંથી, એટલે કે ચિંતા, શોક અને આત્મશંકામાંથી પણ મુક્તિ આપે છે.
જાણવા જેવા થોડા શબ્દો
- •અવધી: પૂર્વી હિન્દીની કોમળ, સૂરીલી સાહિત્યિક બોલી, જે પ્રાચીન કોસલ રાજ્ય (અયોધ્યા)માં બોલાતી હતી. અવધીમાં લખીને તુલસીદાસે પવિત્ર જ્ઞાન સીધું ગૃહસ્થો, ખેડૂતો અને બાળકોને આપ્યું.
- •ચોપાઈ: ચાર પંક્તિઓનો શાસ્ત્રીય છંદ, દરેક પંક્તિમાં સોળ લયબદ્ધ માત્રા. આ સંગીતમય સમપ્રમાણતા ચાલીસાને યાદ રાખવી અને ગાવી સરળ બનાવે છે.
- •સંકટ મોચન: સંકટ (આપત્તિ, કટોકટી) અને મોચન (ગાંઠ છોડીને મુક્ત કરનાર) પરથી. તે હનુમાનને ભક્ત અને નિરાશા વચ્ચે ઊભા રહેનાર મુક્તિદાતા તરીકે ઓળખાવે છે.
- •શરણાગતિ: સંપૂર્ણ આત્મસમર્પણનો સિદ્ધાંત. તે જટિલ કર્મકાંડની નિપુણતા માગતો નથી, ફક્ત લાચાર હૃદયનું પરમાત્માને સાચું અર્પણ માગે છે.
પરંપરા આજે કેવી રીતે જીવંત છે
ચાલીસા આજે પણ દરેક પ્રભાતે વિશ્વભરમાં ગુંજે છે.
- •મંગળવાર & શનિવારનાં વ્રત-પાલન: ભક્તો મંગળ (ઊર્જા, હિંમત) અને શનિ (ધીરજ, સહનશક્તિ) સાથે સંકળાયેલા મંગળવાર અને શનિવારના દિવસોએ એકઠા થાય છે. તેઓ ચાલીસાનો 11, 21 કે 108 વાર પાઠ કરે છે.
- •વારાણસીનું સંકટ મોચન મંદિર: પરંપરા કહે છે કે તુલસીદાસે જ્યાં હનુમાનનાં દર્શન કર્યાં તે સ્થળે તેની સ્થાપના કરી. તે સામૂહિક ગાનથી ભરપૂર, જીવંત તીર્થકેન્દ્ર તરીકે આજે પણ છે.
- •અખંડ રામાયણ & સુંદરકાંડ પાઠ: ઉત્તર ભારતમાં અને પ્રવાસી સમુદાયોમાં, આવા પાઠ સાથે ઘણીવાર ચાલીસાનું સામૂહિક ગાન જોડાય છે.
ચાલીસાને રોજિંદા જીવનમાં લઈ જવી
હનુમાન ચાલીસાનો ઉદ્ભવ આપણને યાદ અપાવે છે કે પવિત્ર શબ્દો અમૂર્ત તત્ત્વજ્ઞાન નથી. તે વાસ્તવિક જીવનમાં ઘડાયેલું જીવંત કવચ છે.
આજે હનુમાન ચાલીસાનો પાઠ કરતી વખતે:
- 1.મનના દર્પણથી શરૂઆત કરો (મન મુકુર): પ્રથમ ત્રીસ સેકન્ડ શાંતિથી બેસો. માનસિક અવ્યવસ્થા, ફરિયાદો અને ચિંતાને હળવેથી ખંખેરી નાખો.
- 2.ભાવથી (હૃદયપૂર્વકની લાગણી સાથે) જાપ કરો: તુલસીદાસે કીર્તિ કે અભિમાન માટે જાપ નહોતો કર્યો. તેમણે શરણાગતિના શાંત ગર્ભગૃહમાંથી જાપ કર્યો. દરેક પદ વિશ્વાસનું અર્પણ બને.
- 3.આંતરિક રક્ષકને આહ્વાન કરો: સ્વાસ્થ્યના પડકારોમાં, વ્યાવસાયિક પ્રતિકૂળતામાં કે ભાવનાત્મક અશાંતિમાં, દૃઢ શ્રદ્ધાથી ચોપાઈ 38નું પુનરાવર્તન કરો. શ્રી રામની કૃપામાં લંગરાયેલા આત્માને કોઈ કેદ રોકી શકતી નથી.
ચાળીસે પદો, તેમના પાઠ સાથે, હનુમાન ચાલીસા પાના પર સંગ્રહિત છે.
શું તમે જાણો છો?
કારાવાસમાં રચના
પરંપરા માને છે કે ગોસ્વામી તુલસીદાસજીએ દિલ્હીમાં સતત ચાળીસ દિવસના કારાવાસ દરમિયાન, દરરોજ એક ચોપાઈ પૂર્ણ કરીને, 40 ચોપાઈઓની રચના કરી.
અવધી બોલીની પસંદગી
ઉચ્ચ શાસ્ત્રીય સંસ્કૃતને બદલે તુલસીદાસજીએ અવધી પસંદ કરી, જેથી દરેક ગૃહસ્થ, ખેડૂત અને બાળક ભાષાના કોઈ અવરોધ વિના હનુમાનજીના મહિમાનું ગાન કરી અને કંઠસ્થ કરી શકે.
તેમના જીવનના પ્રારંભિક અભિલેખો
નાભાદાસજીએ લગભગ 1600 CE માં ભક્તમાળ લખી, અને પ્રિયદાસજીએ 1712 CE માં ભક્તિમય ટીકા સાથે તેનો વિસ્તાર કર્યો. દિલ્હીનો પ્રસંગ પછીની સંતચરિત્ર અને લોકપરંપરાનો છે.
'છૂટહિ બંદિ' વચન
ચોપાઈ 38માં છૂટહિ બંદિ ('બંધનમાંથી મુક્ત') શબ્દો છે, જેને પરંપરા તુલસીદાસજીની પોતાની મુક્તિ સાથે જોડે છે અને જે આધ્યાત્મિક રીતે સર્વ પાઠ કરનારાઓને આંતરિક ભયોમાંથી મુક્તિનું વચન આપે છે.
સંકટમોચન મંદિરની સ્થાપના
પરંપરા કહે છે કે વારાણસી પાછા ફર્યા પછી તુલસીદાસજીએ અસ્સી નદી પાસે, જ્યાં તેમને હનુમાનજીનાં દર્શન થયાં હતાં તે સ્થળે, સંકટમોચન હનુમાન મંદિરની સ્થાપના કરી.
Hanuman
હનુમાનજીના ઝડપી રક્ષણનું આહ્વાન કરતું ભક્તિસ્તોત્ર, જે તુલસીદાસને આભારી છે અને હિંમત, અડચણ-નિવારણ તથા કષ્ટમાંથી મુક્તિ માટે પઠવામાં આવે છે.
ગોસ્વામી તુલસીદાસ રચિત તેતાલીસ પદોનું અવધી સ્તોત્ર (દોહાઓથી ઘેરાયેલા ચાલીસ ચોપાઈ), ભગવાન હનુમાનની શક્તિ, બુદ્ધિ અને રામ પ્રત્યેની ભક્તિની સ્તુતિ કરે છે; હિંમત અને સુરક્ષા માટે પઠાય છે.
હનુમાનજી ભક્તના માથાથી પગ સુધીના શરીરના દરેક અંગનું રક્ષણ કરે એવી પ્રાર્થના કરતું આઠ શ્લોકોનું રક્ષાસ્તોત્ર છે. તેના પઠનથી દીર્ઘાયુ, બળ, બુદ્ધિ અને સુખ મળે એવું માનવામાં આવે છે.
હનુમાન અષ્ટોત્તર શતનામાવલિ: શ્રીરામના અથાક સેવક હનુમાનજીના 108 નામ, સાહસ અને રક્ષણ માટે મંગળવાર, શનિવાર અને હનુમાન જયંતીએ પઠન કરાય છે.
હિન્દુ ધર્મ માંથી વધુ
અંજનાની શિવ પ્રત્યેની તપસ્યા અને વાયુદેવે આપેલા પવિત્ર પાયસમે હનુમાનજીને જગતમાં પ્રગટ કર્યા, જેમણે બાળપણમાં સૂર્યને જ ગળી જવાનો પ્રયાસ કર્યો.
રાજકુમાર શ્રીરામનો ચૌદ વર્ષનો વનવાસ, રાવણ દ્વારા સીતાનું અપહરણ, અને તેમને પાછાં મેળવવા લડાયેલું યુદ્ધ — વાલ્મીકિ રામાયણના સાત કાંડમાંથી લીધેલ.
હનુમાન જયંતી જુદા જુદા પ્રદેશોમાં જુદા જુદા દિવસે હનુમાનના જન્મનું સ્મરણ કરે છે. આ લેખ તિથિઓ, વાલ્મીકિની કથા અને શું રૂઢિ છે તે રજૂ કરે છે.
લાલ નૈવેદ્ય અને હનુમાન ચાલીસા સાથે પાળવામાં આવતું હનુમાનજીનું મંગળવારનું વ્રત, ઉપેક્ષા છતાં ટકી રહેલી શાંત ભક્તિ અને અંતે પ્રાપ્ત થતી કૃપાની કથા ધારણ કરે છે.
સપ્ત પુરીઓ સાત પૌરાણિક નગરીઓ છે, અયોધ્યાથી દ્વારકા સુધી, જ્યાં સ્નાન, નિવાસ અને પૂજા કરનાર નિષ્ઠાવાન સાધકોને મોક્ષ મળે છે એમ મનાય છે.
શનિવાર વ્રત શનિદેવ, એટલે કે શનિ ગ્રહને, શનિવારના ઉપવાસ, સરસવના તેલના અર્પણ અને દાન દ્વારા સન્માને છે; આ સાડાસાતીની કઠોરતા શાંત કરે છે અને સદાચારી વર્તનનું ફળ આપે છે.