संकटमोचनको अमर गाथा

घरमा, मन्दिरमा र सत्सङ्गमा गाइने स्तोत्रहरूमध्ये श्री हनुमान चालीसाको स्थान अद्वितीय छ। यसमा दुई प्रारम्भिक दोहा, चालीस मधुर चौपाइ र एउटा अन्तिम प्रार्थनात्मक दोहा छन्। करोडौँ भक्तहरूका लागि यो आत्मिक सम्बल, अभय र सङ्कटमोचनको अक्षय स्रोत हो। निराशाविरुद्ध शक्ति, उथलपुथलमा स्पष्टता र भित्री भयबाट मुक्ति खोज्दै भक्तहरू यसको दैनिक पाठ गर्छन्।

यी चालीस चौपाइको पछाडि एउटा प्रेरक परम्परा छ। यो आडम्बरको चाहनामाथि आस्थाको (शरणागति) शान्त विजयको गाथा हो। महान् कवि-सन्त गोस्वामी तुलसीदासले यसलाई १६औँ शताब्दीमा रचेका थिए। परम्पराअनुसार यो चालीस दिनको कैदको अवधिमा प्रकट भयो। यो कुनै साहित्यिक प्रदर्शन थिएन। यो सङ्कटका गहिरा क्षणहरूमा पवनपुत्र हनुमानलाई पुकार्ने एउटा अनन्य आत्माको वाणी थियो।

गोस्वामी तुलसीदासको युग उत्तर भारतीय भक्ति आन्दोलनको स्वर्णिम कालखण्ड थियो। उनको जन्मवर्षबारे परम्परामा भिन्नता छ, जुन सन् १५११ देखि १५३२ बीचको मानिन्छ। देहावसान सन् १६२३ मा भएको मानिन्छ। काशी (वाराणसी) मा गङ्गा तटमा उनले श्रीरामचरितमानस रचे। त्यसमा उनले श्रीरामको कथा संस्कृतबाट सरल र मधुर अवधीमा जन-जनको पहुँचमा ल्याए।

उनको जीवनका प्रारम्भिक अभिलेखहरू यी हुन्:

• •
  नाभादासको 'भक्तमाल' (लगभग सन् १६००) वैष्णव सन्तहरूको लगभग समकालीन चरित-सङ्ग्रह हो।
• •
  प्रियदासको 'भक्तिरसबोधिनी' टीका (सन् १७१२) ती सन्तहरूका चरित्रहरूको विस्तार गर्छ।
• •
  तुलसीदासका आफ्नै 'कवितावली' र 'विनय पत्रिका' मा शारीरिक कष्ट, लोक-सन्देह र भगवत्-कृपाबाट मुक्तिका आत्मानुभव पाइन्छन्।

चालीसाको रचनाको यो प्रसङ्ग पछिल्ला सन्त-चरित्र र लोक-परम्पराबाट आएको हो। चालीसाको पाठमा स्वयं यसको वर्णन छैन। त्यसैले यसलाई दस्तावेजी इतिहास होइन, परम्पराका रूपमा मात्र भन्नु उचित हुन्छ।

परम्पराअनुसार तुलसीदासको भक्तिको कीर्ति दिल्लीको राजदरबारसम्म पुग्यो र उनलाई राजधानीमा बोलाइयो। दरबारमा प्रायः चमत्कार देखाउने योगी र ज्योतिषीहरू रहन्थे। त्यसैले तुलसीदासलाई पनि आफ्नो दिव्यताको प्रमाणमा कुनै चमत्कार देखाउन भनियो।

सन्त तुलसीदासले हात जोडेर अत्यन्त विनम्रताका साथ उत्तर दिए:

चमत्कार नदेखाएकाले सन्तलाई राजप्रासादको परिसरमा थुनेर राखियो। सन्त विचलित भएनन्, न उनले क्रोध गरे। उनले कारागृहको एकान्तलाई प्रभु-भजनको तपोवन बनाए। सबै सांसारिक आधार छुटेपछि उनले श्रीरामका परम दूत श्री हनुमान जी को ध्यान गरे।

चालीस दिनसम्म उनी प्रतिदिन एक-एक चौपाइ रचन्थे र अनन्य भावले हनुमान जीको स्तवन गर्थे। हनुमान जीको अपार बल, विनय, बुद्धि र रामनिष्ठाको गान हुन्थ्यो। चालीसौँ दिनमा चालीस चौपाइको यो दिव्य सुरक्षा-कवच पूरा भयो। आज हामी यसलाई श्री हनुमान चालीसाका रूपमा पूजिन्छौँ।

परम्परागत वृत्तान्त भन्छ कि चालीसौँ दिनमा सहस्रौँ बाँदर र लंगुरहरूको समूह राजप्रासादका परकोटा र उद्यानमा उर्लियो। उनीहरूले कसैलाई लेशमात्र हानि गरेनन्, तर दैनिक कार्यकलाप रोकियो। दरबारले यसलाई ईश्वरीय सङ्केत र सन्तको तपोबलको प्रभावका रूपमा लियो। तुलसीदासलाई ससम्मान मुक्त गरियो। काशी फर्केर उनले अस्सी नदीको नजिक प्रसिद्ध संकटमोचन हनुमान मन्दिर स्थापना गरे।

हनुमान चालीसाका दुई प्रमुख पङ्क्तिहरूले यो परम्परा र यसको आध्यात्मिक फललाई स्पष्ट पार्छन्।

यहाँ 'छूटहि बंदि' शब्दले तुलसीदासको कारा-मुक्तिको परम्पराको सम्झना गराउँछ। साथै यसले साधकलाई भय, शोक र मानसिक बन्धनबाट मुक्तिको वचन दिन्छ।

• •
  अवधी: कोशल देश (अयोध्या) को जनभाषा। तुलसीदासले यसलाई यसकारण रोजे कि साधारणभन्दा साधारण जनले पनि हृदयबाट प्रभुको गुणगान गर्न सकून्।
• •
  चौपाइ: भारतीय छन्दशास्त्रको सुमधुर मात्रिक छन्द, जसमा चार चरण हुन्छन् र प्रत्येक चरणमा १६ मात्रा हुन्छन्। यसको लयबद्धताले यसलाई कण्ठस्थ गर्न सजिलो बनाउँछ।
• •
  संकटमोचन: 'सङ्कट' (कठिनाइ, विपत्ति) र 'मोचन' (छुटाउने)। हनुमान जी भक्त र विपत्तिका बीच ढालका रूपमा उभिन्छन्।
• •
  शरणागति: आफ्ना सम्पूर्ण चिन्ता र अहंकारलाई ईश्वरका चरणमा समर्पित गर्ने भावना।

सोह्रौँ शताब्दीको यो रचना आज पनि प्रत्येक सनातनीको दैनिक जीवनमा बसेको छ।

• •
  मङ्गलवार र शनिवारको विशेष साधना: ऊर्जा र साहससँग जोडिएको मङ्गल तथा धैर्यसँग जोडिएको शनिका दिनहरूमा भक्तजनहरू ११, २१ वा १०८ पटक पाठ गर्छन्।
• •
  वाराणसीको संकटमोचन मन्दिर: परम्परा छ कि तुलसीदासले यसलाई त्यस स्थानमा बनाए जहाँ उनले हनुमान जीको दर्शन पाएका थिए। आज पनि यहाँ चालीसाको स्वर गुञ्जिरहन्छ।
• •
  अखण्ड पाठ र सुन्दरकाण्ड: घरप्रवेश, माङ्गलिक कार्य वा सङ्कटकालमा प्रायः चालीसाको पाठ गरिन्छ।

हनुमान चालीसाको कथाले सिकाउँछ कि कठिन परिस्थितिमा पनि अटुट विश्वास हुन्छ भने बाह्य परिस्थितिहरूले साधकलाई पराजित गर्न सक्दैनन्।

नित्य पाठ गर्दा:

1. 1.मनको ऐना सफा गर्नुहोस्: पाठअघि केही क्षण शान्त बसेर मनका चिन्ता प्रभुलाई सुम्पनुहोस्।
2. 2.भावपूर्वक जप्नुहोस्: यो यान्त्रिक मन्त्र होइन, तुलसीदासको हृदयको पुकार हो। यसलाई प्रेम र विश्वासका साथ गाउनुहोस्।
3. 3.अभयको अनुभव गर्नुहोस्: चौपाइ ३८ को स्मरण गर्दै विश्वास राख्नुहोस् कि सङ्कटमोचन हरेक क्षण तपाईंको रक्षा गर्दैछन्।

के तपाईं सम्पूर्ण चालीस चौपाइको पाठ गर्न चाहनुहुन्छ?

श्री हनुमान चालीसाका सम्पूर्ण श्लोक, भावार्थ र पाठका लागि यहाँ जानुहोस्