हनुमानको जन्म

श्री हनुमानको जन्मको कथा धेरै पुरानो र पवित्र छ। यो सुरु हुन्छ अञ्जनाको तपस्याबाट। अञ्जना एक सुन्दरी अप्सरा थिइन्, जसलाई कुनै ऋषिको श्रापले बाँदरको रूप धारण गर्नुपरेको थियो। उनले पुत्र प्राप्तिको लागि घोर तपस्या गरिन्। उनको तपस्याबाट प्रसन्न भएर भगवान शिवले उनलाई वरदान दिए कि उनी आफ्नै अंशबाट पुत्रको रूपमा जन्म लिनेछन्। यसै बीच, देवराज इन्द्र र अन्य देवताहरूले पनि केही योजना बनाइरहेका थिए। राक्षस राजा रावणको अत्याचार बढ्दै गएको थियो, र भगवान विष्णुले रामको रूपमा अवतार लिने निर्णय गरेका थिए। त्यसकारण देवताहरूले शिवको अंशलाई रामको सहायकको रूपमा जन्म लिन प्रार्थना गरे। यसरी, पवनदेव (वायु) को कृपा र आशीर्वादले अञ्जनाको कोखमा हनुमानको जन्म भयो। त्यसैले हनुमानलाई ‘पवनपुत्र’ र ‘अञ्जनेय’ पनि भनिन्छ।

हनुमान बालक हुँदा अत्यन्त चञ्चल र शक्तिशाली थिए। एक दिन बिहानै उठेर उनले आकाशमा सूर्यलाई देखे। ती रातो, गोलो र चम्किलो वस्तु देखेर उनले सोचे कि त्यो कुनै पाकेको फल हो। भोकले व्याकुल भएर उनले सूर्यलाई समात्नको लागि उड्न थाले। उनको उडान यति तीव्र थियो कि उनी आकाशमा पुगेर सूर्यको नजिक पुगे। तर सूर्यदेव तीव्र ताप र प्रकाशले भरिएका थिए, र हनुमानले उनलाई समात्न सकेनन्। यस क्रममा, हनुमानको उडानले ब्रह्माण्डमा हलचल मच्चायो। यसरी उनले सूर्यको पीछा गर्दा धेरै देवताहरू चिन्तित भए।

यस घटनाको बारेमा धेरै कथाहरू छन्। केही संस्करणहरूमा भनिएको छ कि हनुमानले सूर्यलाई समात्ने क्रममा देवराज इन्द्रले आफ्नो वज्र (बिजुलीको हतियार) प्रहार गरेर उनलाई रोके। वज्रको प्रहारले हनुमानको बायाँ गालामा लाग्यो र उनी बेहोस भएर पृथ्वीमा खसे। यसले उनका पिता वायुदेवलाई अत्यन्त क्रोधित बनायो। वायुदेवले आक्रोशमा आएर आफ्नो गति रोके, जसले गर्दा सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा सास फेर्ने प्राणीहरूले श्वास लिन कठिनाइ भोग्न थाले। यसले सबै देवताहरूलाई चिन्तित बनायो। ब्रह्मा, विष्णु र शिवजस्ता प्रमुख देवताहरूले वायुदेवलाई शान्त गर्ने प्रयास गरे।

अन्ततः देवताहरूले हनुमानलाई धेरै वरदान र आशीर्वाद दिए। ब्रह्माले उनलाई अमरत्वको वरदान दिए। विष्णुले उनलाई शक्ति र सुरक्षाको आशीर्वाद दिए। शिवले उनलाई आफ्नो अंश बताए। तर इन्द्रले पश्चाताप गर्दै हनुमानलाई वरदान दिए कि उनको शरीर वज्रभन्दा पनि बलियो हुनेछ, र कुनै पनि हतियारले उनलाई मार्न सक्नेछैन। यसरी हनुमानलाई धेरै दैवी शक्तिहरू प्राप्त भए। तर एकै साथ, उनलाई एक श्राप पनि दिइयो। केही कथाहरूमा भनिएको छ कि ऋषिहरूले उनको बाल चञ्चलताको कारण उनलाई श्राप दिए कि उनी आफ्नो शक्ति बिर्सनेछन्, र अरूले उनलाई सम्झाएपछि मात्र उनी शक्तिशाली हुनेछन्। यो श्राप पछि रामकथामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ, जब उनले आफ्नो शक्ति बिर्सेर सीतालाई खोज्न मद्दत माग्छन्।

यसरी हनुमानको बाल्यकाल धेरै घटनाहरूले भरिएको थियो। उनको जन्म, तपस्या, वायुको आशीर्वाद, र सूर्यलाई फल सम्झेर उड्ने घटनाले उनलाई एक अद्वितीय र शक्तिशाली देवताको रूपमा स्थापित गर्यो। उनको यी कथाहरूले विश्वास, भक्ति र शक्तिको महत्त्व सिकाउँछन्। आज पनि हनुमानलाई बल, बुद्धि र भक्तिको प्रतीक मानिन्छ। उनको जीवनको यो प्रारम्भिक खण्डले पछि रामायणमा उनको भूमिकाको आधार तयार गर्यो। यी कथाहरू विभिन्न ग्रन्थहरूमा अलि-अलि भिन्नताका साथ पाइन्छन्, तर मुख्य सन्देश एउटै छ: भगवानको सेवाको लागि जन्मेको यो अद्भुत प्राणीले सधैं धर्मको रक्षा गर्यो।