ହନୁମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ

ହନୁମାନ ଅଞ୍ଜନାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏବଂ ବାୟୁଦେବଙ୍କ କୃପାରେ ଜନ୍ମିତ, ଏହି କଥା ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧ୍ୟା କାଣ୍ଡ, ତୃତୀୟ ସର୍ଗରେ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି; ସେଠାରେ ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଥର ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିବା ସମୟରେ ‘ବାୟୁପୁତ୍ର’, ପବନର ପୁତ୍ର ବୋଲି ସମ୍ବୋଧିତ ହୁଅନ୍ତି। ପୃଥିବୀରେ ବାନର ପରି ରୂପରେ ବାସ କରିବାର ଶାପଗ୍ରସ୍ତ ଅପ୍ସରା ଅଞ୍ଜନା, ବଳବାନ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଈଶ୍ୱରଭକ୍ତ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କଠୋର ତପସ୍ୟା କଲେ। ତାଙ୍କ ଭକ୍ତି ଏତେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା ଯେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଚଳିତ କଲା; ଶିବ ତାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ମଞ୍ଜୁର କଲେ, କିନ୍ତୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ସିଧାସଳଖ ନ ପହଞ୍ଚି ଏକ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିଲା। ପରମ୍ପରା ଏହି ବିବରଣୀକୁ ବାରମ୍ବାର ସ୍ମରଣ କରେ, କାରଣ ଏହା ହନୁମାନଙ୍କ ଜନ୍ମକୁ ସେହି ମହାନ ତ୍ୟାଗ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରେ ଯାହାଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୟଂ ରାମ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଥିଲେ।

ଅଯୋଧ୍ୟାର ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜର ପୁତ୍ର ପାଇବା ଆଶାରେ ପୁତ୍ରକାମେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରୁ ତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ପାୟସ, ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦିତ ମିଠା ଖୀର, ମିଳିଥିଲା ବୋଲି ପରମ୍ପରା କହେ। ତାହାର ଏକ ଅଂଶ ଏକ ଚିଲ ନେଇଯାଇ ଅଞ୍ଜନା ତପସ୍ୟାରେ ବସିଥିବା ସ୍ଥାନ ନିକଟରେ ଛାଡ଼ିଦେଲା। ବାୟୁଦେବ ଖସି ପଡ଼ୁଥିବା ପାୟସକୁ ଅଞ୍ଜନାଙ୍କ ପ୍ରସାରିତ ହାତକୁ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ କଲେ; ସେ ବିନା ସଙ୍କୋଚରେ ତାହା ସେବନ କଲେ, ନିଜର ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଶେଷରେ ଯେଉଁ ଦୈବୀ ଉପହାର ଆଣିଛି ତାହା ତୁରନ୍ତ ଚିହ୍ନି। ଏହିପରି ବାୟୁଦେବ ଦ୍ୱିତୀୟ ପିତା ଭାବରେ ହନୁମାନଙ୍କ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ଏବଂ ହନୁମାନ ଅଞ୍ଜନାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ପବନର ପୁତ୍ର ଭାବରେ ସଦା ସ୍ମରଣୀୟ ହୁଅନ୍ତି — କିଛି ଅଂଶ ଦୈବୀ ଆଶୀର୍ବାଦ, କିଛି ପବନର ସାର, ଏବଂ କିଛି ସେହି ବାନର ରୂପ ଯାହା ଅଞ୍ଜନା ନିଜେ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରା ଏହି ତ୍ରିବିଧ ଉତ୍ସକୁ ହିଁ କାରଣ ମନେ କରେ ଯେ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ହନୁମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଏପରି ଶକ୍ତି ଥିଲା ଯାହା ତାଙ୍କ ଜାତିର ଅନ୍ୟ କେହି ଲାଭ କରି ନ ଥିଲେ।

ଜୀବନର ପ୍ରଥମ ଦିନରୁ ହନୁମାନ ଯେକୌଣସି ସାଧାରଣ ଶିଶୁଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ଅନେକ ଅଧିକ ବଳ ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ; ଏହା ତାଙ୍କ ଜନ୍ମରେ ବୁଣା ହୋଇଥିବା ଦୈବୀ ଆଶୀର୍ବାଦର ସ୍ୱାଭାବିକ ଫଳ ଥିଲା। ଅଞ୍ଜନାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ କେଶରୀ, ଅରଣ୍ୟ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କରେ ନିଜ ବଳ ଓ ସାହସ ପାଇଁ ପରିଚିତ ବୀର ବାନର ସର୍ଦ୍ଦାର, ହନୁମାନଙ୍କୁ ଅଞ୍ଜନାଙ୍କ ସହିତ ନିଜ ପୁତ୍ର ପରି ଲାଳନ କଲେ। ହିନ୍ଦୁ ସ୍ମୃତିରେ ହନୁମାନଙ୍କ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ହୋଇଥିବା ଗୃହ, ଯେଉଁଠି ଦୈବୀ ଶକ୍ତି ସ୍ପଷ୍ଟ ରୂପେ ଏକ କୌତୁକପ୍ରିୟ, ଅସ୍ଥିର ଶୈଶବ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ହନୁମାନଙ୍କ ଅସାଧାରଣ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଞ୍ଜନାଙ୍କୁ ଜଣେ ସ୍ନେହମୟୀ ଓ ସଚେତନ ମାତା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ସେ କେବେ ବି ତାଙ୍କ ବଳକୁ ସମ୍ଭାଳିବାର ବୋଝ ଭାବି ନ ଥିଲେ, ବରଂ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ପାଇଥିବା ଉପହାର ଭାବରେ ଦେଖିଥିଲେ, ଏବଂ ଯେଉଁ ଭକ୍ତି ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କୁ ଜୀବନ ଦେଇଥିଲା ସେହି ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ।

ହନୁମାନଙ୍କ ଶୈଶବର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ କାହାଣୀ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମୂଳ କଥନରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପୁରାଣ ଓ ରାମାୟଣର ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂସ୍କରଣମାନଙ୍କରେ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ଏଥିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି ଯେ ଏକ ସକାଳେ କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତ ଯୁବ ହନୁମାନ ଉଠି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଦେଖିଲେ; ଦିଗନ୍ତରେ ଉଠୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟର ରକ୍ତିମ ଆଲୋକକୁ ସେ ଆକାଶରେ ଝୁଲୁଥିବା ପାଚିଲା ଫଳ ଭାବି ଭୁଲ କଲେ। କୌଣସି ଚିନ୍ତା ନ କରି ସେ ତାହାକୁ ଧରି ଖାଇବା ପାଇଁ ଉପରକୁ ଡେଇଁଲେ; ତାଙ୍କ ସହଜାତ ବଳ ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦୂରତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଗଲା ଯାହା କୌଣସି ସାଧାରଣ ପ୍ରାଣୀ, ଦୈବୀ ହେଉ ବା ମାନବୀୟ, ଅତିକ୍ରମ କରିବାର ଆଶା କରି ପାରନ୍ତା ନାହିଁ। କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଯେଉଁ ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କଲେ ତାହା କୌଣସି ସାଧାରଣ ସତ୍ତା, ଦୈବୀ ହେଉ କି ନ ହେଉ, କଳ୍ପନା ମଧ୍ୟ କରି ପାରନ୍ତା ନାହିଁ। ଏକ ଶିଶୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିକଟକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି ଚିନ୍ତିତ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ବଜ୍ର, ଅର୍ଥାତ୍ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହନୁମାନଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କଲେ; ତାହାରି ଫଳରେ ତାଙ୍କ ଚୋଆଳରେ ଆଘାତ ଲାଗିଲା, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ଆଖି ଅନୁସରଣ କରି ନ ପାରିବା ଉଚ୍ଚତାରୁ ସେ ପୃଥିବୀ ଆଡ଼କୁ ଗଡ଼ି ପଡ଼ିଲେ, ଭୂମି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଅଚେତ ହୋଇ।

ପୁତ୍ରକୁ ଆଘାତପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ବାୟୁଦେବ ଶୋକ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ, ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଜଗତରୁ ସରିଗଲେ, ସମସ୍ତ ପବନ ସହିତ ନେଇଗଲେ। ବାୟୁଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ବିନା ଜଗତ ଶ୍ୱାସରୁଦ୍ଧ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବକୁ ବିପଦରେ ପକାଉଥିବା ବଢ଼ୁଥିବା ସଙ୍କଟରେ ଚିନ୍ତିତ ଦେବତାମାନେ, ହନୁମାନଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରିବା ଏବଂ ବାୟୁଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଶାନ୍ତ କରି ତାଙ୍କୁ ଜଗତକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପାଇଁ ବିଶେଷ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାକୁ ଦୌଡ଼ି ଆସିଲେ।

ବ୍ରହ୍ମା ହନୁମାନଙ୍କୁ ଯେ କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ରରେ ଅବଧ୍ୟ ରହିବାର ବର ଦେଲେ — ଅର୍ଥାତ୍ ଆଉ କୌଣସି ଖଡ୍ଗ ବା ବାଣ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି ପାରିବ ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ କ୍ରୋଧ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କଲେ ଏବଂ ନିଜ ବଜ୍ରର ବଳ ସମାନ ଶକ୍ତି ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ନିଜ ରୂପ ବଦଳାଇବାର ଶକ୍ତି ଭଳି ଆହୁରି ବର ଯୋଗ କଲେ। ଏକ ଅବିବେଚକ ସକାଳ ହନୁମାନଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଲା — କେବଳ ଦୁଷ୍ଟାମି ପାଇଁ କ୍ଷମା ପାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବରେ ନୁହେଁ। ହନୁମାନ ପୁନଃ ଜୀବନ ପାଇ ଏବଂ ଏହି ବରମାନ ଦିଆଯିବା ପରେ ହିଁ ବାୟୁଦେବ ଜଗତକୁ ଫେରିଲେ; ପବନ ପୁନଃ ବହିବାକୁ ଲାଗିଲା, କାରଣ ଆହତ ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ପିତାଙ୍କ ସ୍ନେହ ଉତ୍ତର ପାଇଥିଲା, ଏବଂ ସେଥିପାଇଁ ସମଗ୍ର ଜଗତ ପୁନର୍ବାର ଶ୍ୱାସ ନେଇ ପାରିଲା।

ହନୁମାନଙ୍କ ନିଜ ନାମ ହିଁ ଏହି ଘଟଣାକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ ବୋଲି ପରମ୍ପରା ମାନେ: ‘ହନୁ’ ଅର୍ଥ ଚୋଆଳ। ଏହି ଅବିବେଚକ କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ସୌଭାଗ୍ୟଜନକ ଶୈଶବ ସାହସିକତା ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ରରୁ ତାଙ୍କ ଚୋଆଳରେ ହୋଇଥିବା ଆଘାତକୁ ଏହି ନାମ ସ୍ମରଣ କରାଏ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ। କେବଳ ଅବିବେଚକ ଦୁଷ୍ଟାମିର ଏକ କ୍ଷଣ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ ହୋଇପାରିଥାନ୍ତା ଯେଉଁ ଘଟଣା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସାମୂହିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା, ହନୁମାନ ପରେ ରାମଙ୍କ ସେବାରେ ଆଣିଥିବା ଅସାଧାରଣ ଶକ୍ତିର ଭିତ୍ତି ହୋଇଗଲା। ସେହି ଶକ୍ତି ତାଙ୍କ ଶୈଶବ ସାହସର ବିରୋଧରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ନ ଥିଲା, ବରଂ ସିଧାସଳଖ ତାହାରି କାରଣରୁ ଜନ୍ମିଥିଲା। ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଏହି କାହାଣୀ କହୁଥିବା ଭକ୍ତମାନେ ଏହାକୁ କେବଳ ଅବିବେଚନା ବିଷୟରେ ସାବଧାନବାଣୀ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପ୍ରମାଣ ଭାବରେ ଦେଖିଛନ୍ତି ଯେ ରାମଙ୍କୁ ଭେଟିବା ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ହନୁମାନଙ୍କ ଭକ୍ତି, ସାହସ ଓ ବଳ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଥିଲା; ଯେଉଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସେବା ସେ ଗୋଟିଏ ଦିନ କରିବେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଏକତ୍ର ଉତ୍ସର୍ଗିତ ହେବାକୁ ଯାଉଥିଲା।