रामायण

रामायण हिन्दू धर्मको एक महान् महाकाव्य हो, जसलाई आदिकवि वाल्मीकिले संस्कृत भाषामा रचना गरेका थिए। यो कथा राजा दशरथका जेठा छोरा राजकुमार रामको जीवनमा आधारित छ। रामलाई भगवान् विष्णुको अवतार मानिन्छ, जो धर्मको स्थापना गर्न र अधर्मको नाश गर्न पृथ्वीमा जन्मिएका थिए। कथा अयोध्या राज्यबाट सुरु हुन्छ, जहाँ राम आफ्ना बुबा राजा दशरथ, सौतेनी आमा कैकेयी, भाइहरू लक्ष्मण, भरत र शत्रुघ्नसँग बस्थे। रामको विवाह मिथिलाकी राजकुमारी सीतासँग भयो, जसलाई धरतीकी देवी र लक्ष्मीको अवतार मानिन्छ।

रामलाई राज्यको उत्तराधिकारी घोषित गरिएपछि, कैकेयीले आफ्ना पुराना वरदानहरू सम्झाएर रामलाई १४ वर्षको वनवासमा पठाउन र आफ्नो छोरा भरतलाई राजा बनाउन माग गरिन्। धर्मपरायण रामले पिताको वचन पालन गर्न आनन्दपूर्वक वनवास स्वीकार गरे। उनकी पत्नी सीता र भाइ लक्ष्मण पनि उनको साथ दिए। वनवासको क्रममा उनीहरूले पंचवटी, दण्डकारण्य जस्ता स्थानहरूमा कठिन जीवन बिताए। यसै बीच, अयोध्यामा भरतले राज्य लिन अस्वीकार गरे र रामको खडाउन (पादुका) सिंहासनमा राखेर रामकै प्रतिनिधिको रूपमा शासन गरे।

वनवासको अन्त्यतिर, रावणकी बहिनी सूर्पणखाले राम र लक्ष्मणलाई देखेर उनीहरूसँग विवाह गर्न चाहिन्। लक्ष्मणले उनको नाक काटिदिएपछि, उनले आफ्ना भाइहरू खर र दूषणलाई बदला लिन पठाइन्, तर रामले उनीहरूलाई पराजित गरे। यस घटनाको बदला लिन र सुन्दर सीतालाई पाउन, रावणले छलपूर्वक सुनको मृगको रूप धारण गरेर रामलाई टाढा लग्यो र लक्ष्मणलाई पनि सीताको रक्षा गर्न पठाउन बाध्य बनायो। त्यसपछि रावणले सीतालाई अपहरण गरेर लंका लग्यो। बाटोमा, गरुड जटायुले सीतालाई बचाउन खोजे तर रावणले उनलाई घायल बनायो।

सीताको खोजीमा राम र लक्ष्मण दक्षिणतिर लागे। बाटोमा उनीहरूले मृत जटायुलाई भेटे, जसले रावणको दिशा बताए। त्यसपछि उनीहरूले वानर (बाँदर) राजा सुग्रीव र उनका मन्त्री हनुमानसँग मित्रता गरे। हनुमान, जो पवनदेवका पुत्र र भगवान् शिवको अंश मानिन्छन्, अद्भुत शक्तिका धनी थिए। उनले समुद्र पार गरेर लंकामा सीतालाई भेटे, उनलाई रामको अंगूठी दिएर सान्त्वना दिए र रावणको सेनाको जानकारी लिए। हनुमानले लंकामा आगो लगाएर फर्के, जसले रामको विजयको सन्देश दियो।

रामले वानर र भालुहरूको विशाल सेना बनाएर समुद्रमाथि पुल बनाए (जसलाई रामसेतु भनिन्छ) र लंकामा प्रवेश गरे। रावणका भाइ विभीषण, जो धर्मपरायण थिए, रामको पक्षमा आए। भीषण युद्ध भयो, जसमा रामका सेनाले रावणका योद्धाहरूलाई पराजित गरे। अन्त्यमा, राम र रावणबीच भयानक द्वन्द्व भयो। रामले ब्रह्मास्त्रको प्रयोग गरेर रावणको वध गरे, जसले अधर्मको अन्त्य गर्यो। युद्धपछि रामले विभीषणलाई लंकाको राजा बनाए।

सीतालाई मुक्त गरेर राम, सीता, लक्ष्मण र हनुमानसहित अयोध्या फर्के। उनीहरूको स्वागत गर्न अयोध्यावासीहरूले दियो (बत्ती) बालेर खुशी मनाए, जसलाई आज दीपावली (तिहार) को रूपमा मनाइन्छ। रामको राज्याभिषेक भयो र उनले धर्मपूर्वक शासन गरे, जसलाई 'रामराज्य' भनिन्छ — एक आदर्श शासन व्यवस्था। यस कथाले धर्म, कर्तव्य, भक्ति र सत्यको विजयको सन्देश दिन्छ। रामायणका विभिन्न संस्करणहरू छन् — वाल्मीकि रामायण, तुलसीदासको रामचरितमानस, कम्बनको रामावतारम आदि — जसमा केही विवरणहरू फरक हुन सक्छन्, तर मूल कथा र यसको नैतिक सन्देश सबैमा समान छ।