શનિવાર વ્રત

હિન્દુ પરંપરામાં શનિદેવને સૂર્યદેવ અને તેમની છાયા-પત્ની છાયાદેવીના પુત્ર તરીકે સન્માનવામાં આવે છે. સૂર્યના પ્રકાશમાંથી જ જન્મેલા છતાં છાયાથી મંદ થયેલા આ ગ્રહના સ્વભાવનો સંકેત આ વંશપરંપરા પોતે જ આપે છે. પૌરાણિક પરંપરા શનિને દ્વેષપૂર્ણ પીડક તરીકે નહીં, પણ કર્મફળદાતા એવા ચુસ્ત નિષ્પક્ષ ન્યાયાધીશ તરીકે વર્ણવે છે. તેઓ દરેક આત્માનાં કર્મોને તોલીને તેનું ચોક્કસ પરિણામ પાછું આપે છે, પછી તે પરિણામ ભૂતકાળની ભૂલો માટે કષ્ટ હોય કે ધીરજપૂર્વકના સદાચાર માટે પુરસ્કાર. ભક્તો શનિવાર વ્રત કોઈ પ્રતિકૂળ શક્તિને રીઝવવા માટે નહીં, પણ એવા દેવને કરેલી પ્રાર્થના તરીકે કરે છે જેમની કઠોરતા મૂળમાં ન્યાયનું જ એક સ્વરૂપ છે.

શનિ મહાત્મ્ય નામની એક પ્રસિદ્ધ ભક્તિકથા પૌરાણિક રાજા વિક્રમાદિત્યની વાત કહે છે, જેમણે જ્ઞાની અને સદ્ગુણી શાસક પર શનિ પ્રભાવ પાડી શકે છે તેવા દાવાની અવગણના કરી હતી. પોતાની જ સાડાસાતીના સમયગાળા દરમિયાન પરીક્ષાઓ અને ભાગ્યપલટાની લાંબી શ્રેણી દ્વારા તેમને નમ્ર બનાવવામાં આવ્યા. ધીરજભર્યા સહનશીલતા અને અંતે નમ્રતા દ્વારા રાજાએ શનિના અધિકારને ક્રૂરતા તરીકે નહીં, પણ નિષ્પક્ષ સુધારણા તરીકે ઓળખ્યો. ગમે તેટલો સિદ્ધ હોય તો પણ કોઈ પોતાના જ કર્મની પહોંચની બહાર નથી, આ શીખ તરીકે આ કથા પેઢીઓથી કહેવાતી આવી છે. શનિ વિશેનું ભક્તિસાહિત્ય કોઈ એક પ્રમાણભૂત પુરાણ સાથે કેટલું નજીકથી જોડાયેલું છે તેમાં ભિન્ન છે, અને વાચકો માટે એ વધુ યોગ્ય છે કે તેઓ આ મહાત્મ્યને શબ્દશઃ શાસ્ત્રીય અંશ ગણવાને બદલે લાંબા સમયથી સંઘરાયેલી બોધકથા માને.

શનિના પ્રભાવ સાથે ભક્તો જે બે સમયગાળાઓને સૌથી વધુ જોડે છે તે સાડાસાતી અને ઢૈયા છે. વ્યક્તિની જન્મ રાશિથી આગળની રાશિમાં શનિ પ્રવેશે અને તે રાશિ, જન્મ રાશિ પોતે તથા તેની પછીની રાશિમાંથી પસાર થાય ત્યારે સાડાસાતી શરૂ થાય છે. આ ગોચર લગભગ સાડા સાત વર્ષ ચાલે છે, જેના પરથી આ સમયગાળાને તેનું નામ મળ્યું છે; સાડે એટલે અડધું, અને સાતી એ કાળગાળાનો નિર્દેશ કરે છે. ઢૈયા, તેનાથી વિપરીત, લગભગ અઢી વર્ષનો ટૂંકો સમયગાળો છે, જે શનિ જન્મ રાશિથી ચોથી અથવા આઠમી રાશિમાંથી પસાર થાય ત્યારે આવે છે. બંને સમયગાળાઓનો સામનો ભયથી નહીં, પણ વધેલી આરાધના, દાન અને આત્મનિરીક્ષણ સાથે કરવામાં આવે છે, કારણ કે પરંપરા માને છે કે સભાન, નૈતિક જીવન જ બંને ગોચરમાં સૌથી નિશ્ચિત રક્ષણ છે.

એક પ્રિય દંતકથા કહે છે કે જ્યારે રાવણે શનિદેવને લંકામાં બંદી બનાવી રાખ્યા હતા, ત્યારે હનુમાનજીએ પોતાના કાર્ય દરમિયાન તેમને મુક્ત કર્યા. શનિદેવે કૃતજ્ઞતાથી પ્રતિજ્ઞા લીધી કે તેઓ હનુમાનના કોઈ પણ સાચા ભક્તને ક્યારેય કષ્ટ નહીં આપે. શનિવાર વ્રત રાખનારા ભક્તો ઘણીવાર આ જ કારણસર શનિ-પૂજનની સાથે હનુમાન ચાલીસાનો પાઠ પણ કરે છે, એ વિશ્વાસ સાથે કે હનુમાનની ભક્તિ શનિના રક્ષણનો આશીર્વાદ પણ સાથે લાવે છે. એક દેવની આરાધના બીજા દેવની આરાધનાથી અલગ રહેવી જરૂરી નથી, અને કૃતજ્ઞતા તથા રક્ષણ તેમની વચ્ચે સ્વાભાવિક રીતે વહે છે, તેની યાદ તરીકે આ કથા લોકપ્રિય ભક્તિમંડળોમાં વારંવાર કહેવાય છે.

આ વ્રતની સૌથી વિશિષ્ટ પ્રથાઓમાંની એક છાયા દાન, એટલે કે છાયાનું અર્પણ છે, જેમાં ભક્ત સરસવના તેલના કટોરામાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જુએ છે અને પછી એ જ તેલ કોઈ જરૂરિયાતમંદને આપી દે છે. પ્રતિબિંબિત છબી ભક્તની પોતાની છાયાને, એટલે કે તેના “છાયા”ને, ધારણ કરે છે એવું મનાય છે. તેથી તેલનું દાન સ્વયંનું અને એ છાયા જે મુશ્કેલીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે તેનું પ્રતીકાત્મક દાન બને છે. આ કર્મ સામાન્ય દાન કરતાં ઘણું વધારે મહત્ત્વનું ગણાય છે, કારણ કે તે ભક્ત પાસે કંઈ પણ આપતાં પહેલાં પોતાને પ્રામાણિકપણે જોવાની માંગ કરે છે.

શનિવારનું અનુષ્ઠાન સામાન્ય રીતે એક સુસંગત ક્રમને અનુસરે છે. ભક્તો વહેલા ઊઠીને સ્નાન કરે છે અને શનિના ગંભીર સ્વભાવને અનુરૂપ ઘેરા વાદળી અથવા કાળા વસ્ત્રો ધારણ કરે છે. શનિ મંદિરમાં દેવની લોખંડની પ્રતિમા પર શુદ્ધ સરસવનું તેલ ચઢાવવામાં આવે છે, જ્યારે ભક્તો પરંપરાગત રીતે મૂર્તિની તીવ્રતાના સન્માનમાં તેની દૃષ્ટિ સાથે સીધી આંખ મિલાવવાનું ટાળે છે. વિધિવત સ્નાન પછી દાન કરવામાં આવે છે, જેમાં કાળા તલ, લોખંડની વસ્તુઓ, કાળા ધાબળા, ચંપલ-જૂતાં અને ભોજન ગરીબો, વૃદ્ધો અને દિવ્યાંગોને આપવામાં આવે છે. સૌથી નિર્બળ લોકો પ્રત્યેની ઉદારતા જ અન્ય કોઈ પણ એક કર્મ કરતાં શનિને વધુ પ્રસન્ન કરે છે એવું મનાય છે.

સાંજ ઢળતાં ઘણા ભક્તો પીપળાના વૃક્ષ પાસે જાય છે, જેને અશ્વત્થ પણ કહેવાય છે, સવારે તેના મૂળમાં જળ ચઢાવવા અને સૂર્યાસ્ત પછી તેની નીચે સરસવના તેલનો દીવો પ્રગટાવવા. હિન્દુ પરંપરામાં પીપળાને વ્યાપકપણે દિવ્ય ઉપસ્થિતિનું નિવાસસ્થાન માનવામાં આવે છે, અને શનિવારે ત્યાં દીવો પ્રગટાવવાનું વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે એમ મનાય છે; તે દિવસભરના દાન અને મંદિર-પૂજનને, અઠવાડિયાના સૌથી કઠિન દિવસના અંતે, એક શાંત અંતિમ ભક્તિકર્મ સાથે જોડે છે.

તેની કથાઓ, ગોચરો અને અનુષ્ઠાનો દ્વારા શનિવાર વ્રત સતત એ લોકપ્રિય વૃત્તિનો પ્રતિકાર કરે છે જે શનિને આદરના બદલે ભયના દેવ ગણે છે. પરંપરા તેના બદલે ભાર મૂકે છે કે શનિની શિસ્ત પોતે એક પ્રકારની કાળજી છે, જે અહંકાર અને આત્મસંતોષને દૂર કરીને તેમની નીચેના આત્માને પરિપક્વ થવા દે છે, અને તેમના પ્રભાવને આભારી કષ્ટ મોટે ભાગે નિર્ધારિત સમયે આવેલું કર્મ જ છે, કારણ વિના આપેલી સજા નહીં. આ વ્રતને શ્રદ્ધાપૂર્વક રાખવું એટલે સુધારણાને કૃપા તરીકે સ્વીકારવી, એ વિશ્વાસ સાથે કે જે કઠોર ન્યાય વ્યક્તિની પરીક્ષા લે છે, તે જ સમય આવ્યે એ ધીરજ અને નમ્રતાને પણ પુરસ્કૃત કરે છે જે ન્યાય પોતે માગે છે.