एकमेव सत्यम्
रामस्य नाम
इदं भजनं संसारस्य क्षणभङ्गुरतां संसक्तिं च चिन्तयति, केवलं भगवतः रामस्य नामैव सत्यं शाश्वतं चेति प्रतिपादयति।
पद्यानि
सुखे सर्वे सहायाः, दुःखे न कोऽपि। हे मम राम, तव नामैव सत्यम्—नान्यत् किञ्चित्।
श्लोकः 1
जीवनं क्षणभङ्गुरच्छाया, मिथ्या माया, मिथ्या शरीरम्। तर्हि किमर्थं जीवनं व्याप्य पापभारं वहसि?
श्लोकः 2
न तव किञ्चित्, न मम किञ्चित्; इदं जगत् योगिनः पर्यटनम्। राजा वा भिक्षुको वा, सर्वेषाम् अन्तः समानः।
श्लोकः 3
बहिः रजः पश्यसि, किमर्थं न अन्तर्मनः पश्यसि? उज्ज्वलशरीरे अभिमानं करोषि, परं हृदयमलं न प्रक्षालयसि।
श्लोकः 4
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
इदं भजनमुत्तरभारतीयभक्तिपरम्परायाम् अन्तर्भवति, या भगवति वैयक्तिकप्रेमसमर्पणं बलयति। कीर्तनेषु व्यक्तिध्याने वा गीयते, जीवनस्य अनित्यतां दिव्यनाम्नः शाश्वतसत्यं च स्मारयति। लेखकः अज्ञातः, किन्तु शैली विषयाः च मध्यकालीनभक्तिसन्तकवीनाम् अनुगच्छन्ति।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Rajendra Krishan
ज्ञातव्य-विशेषः
सार्वभौमिकसौहार्दम्
आरम्भिका पङ्क्तिः 'Sukha ke sab saathi, dukh mein na koi' (सुखे सर्वे सहचराः, दुःखे न कोऽपि) इति शाश्वतं मानवीयसत्यम् उद्घाटयति—यत् सुखकाले मित्राणि कष्टकाले विलीयन्ते। ततः श्लोकः भगवन्तं रामं एकमात्रं स्थिरं सहायं मनुते, इति विषयः भारतीयभक्तिकाव्येषु व्याप्तः।
जीवनं गच्छच्छायावत्
द्वितीयः श्लोकः जीवनं क्षणिकच्छायां तथा शरीरं मायां (maya) इव तुलयति, इति हिन्दूदर्शनस्य मूलसिद्धान्तः। इत्थं क्षणिकार्थं वयं जीवनपापपुटं ('pap ki gathri') किमर्थं वहामः इति श्रोतारं पृच्छति, लौकिकलाभात् आध्यात्मिकपुण्यं प्राधान्येन स्वीकर्तुम् आह्वानम्।
योगिनः संसारः
'jogi wala phera' (योगिनः भ्रमणम्) इति पदं योगिनः पर्यटनजीवनं द्योतयति, यः संसारं क्षणिकविश्रामस्थानं पश्यति। श्लोकः स्मारयति यत् राजा (raja) वा भिक्षुकः (rank) वा, सर्वेषाम् अन्तः समानः—इति समतासत्यं यन्मृत्योः सम्मुखे सामाजिकस्थानं निष्कर्षति।
अन्तःबाह्यशुद्धिः
अन्तिमः श्लोकः बाह्यशुद्ध्यासक्तिं 'bahar ki tu maati fanke' (बहिः मृत्तिकां लिम्पसि) इति निन्दति, अन्तःमनः अवहेलयन्। सः शुभ्रं शरीरं (ujla tan) अप्रक्षालितेन आत्मना (man ki mail) सह विरोधयति, बाह्यभक्त्यपेक्षया अन्तर्मन्थनम् आग्रहयति। इयं भक्तिचेष्टायाः अन्तर्भक्तिप्रधानायाः केन्द्रीयविषयः।
भाषा परम्परा च
सरललौकिकहिन्दीभाषया रचितः अयं भजनः (भक्तिगीतम्) दैनन्दिनोपमाः—मृत्तिकां, छायां, भारं च—उपयुज्य गम्भीराध्यात्मिकपाठान् सर्वेषां कृते शिक्षानपेक्षं सुलभान् करोति। इयं शैली भक्तिपरम्परायाः विशेषता, या पञ्चदशशताब्दीतः समृद्धा, केवलसंस्कृतकर्मकाण्डाद् विमुच्य सामान्यजनं प्राप्तवती।
