श्रीगणेशारती (जय गणेश जय गणेश)
एषा लोके प्रियः भक्तिगीतपरम्परा (आरती) श्रीगणेशस्य स्तुतये गीयते, यः गजाननः, सिद्धिदः, विघ्नविनाशी, ज्ञानप्रदः चास्ति। अस्य स्वरूपं, पितरौ, भक्तानांश्च आशीर्वादान् विवृत्तं करोति।
पद्यानि
श्री गणेशस्य आरती।
श्लोकः 1
जय गणेश जय गणेश जय श्रीगणेश! माता पार्वती, पिता महादेवः।
श्लोकः 2
स एकः दन्तः, कृपालुः, चतुर्भुरः, फालं टिलकं, मूषकवाहनः।
श्लोकः 3
ताम्बूलं अर्पितम्, पुष्पं अर्पितम्, फलं अर्पितम्; लाड्डुकं निवेदयति, साधवः सेवां कुर्वन्ति।
श्लोकः 4
जय गणेश जय गणेश जय श्रीगणेश! माता पार्वती, पिता महादेवः।
श्लोकः 5
अन्धः चक्षुः दन् च, कुष्ठनः दे}}, -- if incorrectly.
श्लोकः 6
कविः सुरदासः श्यामशरणं आयाति, सेत्र सेवं सफलं करोतु, अस्य मात पारती, पिता महादेवि।
श्लोकः 7
सम्बोगौरीपुत्र अत्राणं कुरुः नम्राना आभिंवं, ट्रयः पोशनं पूर्णं कुरुरुपू, सर्व लोकं पूजको विम्बय ।
श्लोकः 8
जय गणेश जय गणेश जय श्रीगणेश, यस्य माता पार्वति पिता महादेवः।
श्लोकः 9
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
एषा आरती इन्दुभक्तितन्त्रस्य विस्तीर्णे अंशे प्रचलिता, पारम्परिकतया च षोडशशताब्दीयः कविसाधुर्य सूरदासः एना संयोजितः प्रातम्। गृहेषु मन्दिरेषु च प्रतिदिनं पूजायां जपयति, विशेषतः गणेश चतुर्थीं पर्वयः। आरती संस्कृतिः देवस्य सम्मुखे दीपं विपम्य गानं क्रियते, एषा च श्रीगणेशय सर्वप्रियं रचना अस्ति।
ज्ञातव्य-विशेषः
अत्यन्त लोकप्रियेषु हिन्दुभक्तिगीतेषु अन्यतमम्
इदम् 'आरति' (स्तुतिगीतं विधिपूर्वकम्) गणेशभगवते भारते असंख्येषु गृहेषु मन्दिरेषु च प्रतिदिनं गीयते, विशेषतः पूजायाः आरम्भे। अस्य सरलः पुनरुक्तः कोरसः सर्वेषां सहभागित्वं सुकरं करोति।
गणेशस्य प्रतीकात्मकानाम् अङ्गानां व्याख्या
द्वितीयः श्लोकः गणेशस्य एकदन्तं, चतुर्भुजान्, ललाटे तिलकं, तस्य मूषकवाहनं च वर्णयति। मूषकः गणेशस्य क्षमतां द्योतयति यत् सः अत्यल्पानपि बाधान् जयति — सः नम्रं मूषकम् आरुह्य प्रदर्शयति यत् तस्य कृपायाः कृते कोऽपि प्रश्नः अतीव लघुः नास्ति।
मधुरनैवेद्यं मुख्यम्
तृतीयः श्लोकः पर्णपत्रं (पानम्), पुष्पाणि, फलानि, विशेषतः 'लड्डुकान्' — गोलान् मधुरान् मोदकान् गणेशस्य प्रियतमम् आहारम् — नैवेद्यार्थम् उल्लेखति। 'सन्तः कुर्वन्ति सेवाम्' इति पद्यांशः बोधयति यत् नैवेद्यक्रिया केवलं विधिः नास्ति अपितु भक्तिसेवायाः एकं रूपम्।
गणेशायारोपितानि चमत्कारकर्माणि
पञ्चमः श्लोकः विशिष्टानि वरदानानि आवलिबध्नाति: अन्धेभ्यः चक्षुर्दानम्, कुष्ठरोगस्य उपशमनम्, निःसन्ततीनां दम्पतीनाम् अपत्यदानम्, दरिद्रेभ्यः धनदानम् च। एते उदाहरणानि दर्शयन्ति यत् इदम् आरति आध्यात्मिकैः आशीर्वादैः सह मूर्तसांसारिकसाहाय्यार्थमपि पठ्यते।
कवेः सूरदासस्य कृतिः इति मतम्
षष्ठे श्लोके 'सूरः श्यामशरणम् आगतः' (सूरदासः कृष्णस्य शरणम् आगतः) इति हस्ताक्षरपद्यांशः अन्तर्भवति। इदं षोडशशताब्दीयस्य अन्धस्य कवि-सन्तस्य सूरदासस्य सामान्यः शैलीचिह्नम् अस्ति, यत् द्योतयति यत् स एतत् रचनां रचितवान् अनुकूलितवान् वा, गणेशभक्तिं स्वस्य कृष्णभक्त्या संयोज्य।
Ganesh
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता