गणेशपूजा
गृहे श्रीगणेशपूजायाः सरलं मार्गदर्शनम्
अस्मिन् लेखे गणेशपूजायाः परिचयः दत्तः, या श्रीगणेशस्य पारम्परिकं गृहपूजनम् अस्ति। तस्याः प्रयोजनं, सामान्यानि प्रसङ्गानि (यथा गणेशचतुर्थी, नवकार्यारम्भात् पूर्वं च) तथा हिन्दुव्यवहारे नूतनाय जनाय विधेः सामान्यः भावः वर्णितः।
विधिः क्रमिकचरणाश्च
1आचमनम् (शुद्धिः)
आरम्भात् पूर्वं शरीरमनसोः शुद्ध्यर्थं दक्षिणकरतलात् त्रिः जलं पिबेत्, लघुप्रार्थनां उच्चरन्।
2संकल्पः
प्रारम्भे शुचिस्थाने पूर्वाभिमुखं वा उत्तराभिमुखं वा उपविश्य दक्षिणहस्ते जलम्, अक्षतान्, पुष्पाणि च धृत्वा गणेशपूजा करिष्ये इति संकल्पं कुरुष्व।
3गणेशस्थापना
रक्तवस्त्रैः शोभिते पीठे गणेशप्रतिमां वा चित्रं वा स्थापय। भाले चन्दनं कुङ्कुमं च प्रयोज्य।
4प्राणप्रतिष्ठा
'ॐ गण गणपतये नमः' इत्याद्यं मन्त्रं जपन्तौ उपरि जलं सिञ्चतां देवस्य आत्मीय सान्निध्यं आवाहनं कुरु। दीपं तथा धूपं उज्ज्वलयोः।
5षोडशोपचारः
एकैशः षोडश पदार्थंसमाजः प्रदायः: पाद्यं, अर्घ्यं, मधु, स्नानं, वस्त्रं, यज्ञोपवीतं, चन्दनं, अक्ष्तं, पुष्पं, धूपं, दीपं, नैवेद्यं, तम्बूलं, फलं, कर्पूरं, दक्षिणां।
6नैवेद्यः
मोदकी किंवा लाडुः वा गणेशप्रियं संस्थचायं, फलैं सह अर्पणं। 'ॐ गं गणपतये नमः' मन्त्रं अर्पण समयें श्रद्धापूर्वकं पठेत।
7आरती
गणपते मंगा पारंपरिकां आारतीं ('सुखकर्ता दुःखहर्ता' इत्यादि) गायन् प्रज्वलितं कर्पूरं वा दीपं प्रतमारान् दक्षिनावर्तनं भ्रामितः। अन्ते नमस्यन्तौ प्रतिमायः पादौ स्पृष्टः।
8प्रसादं वितरणं
सूचीभिर्दानं समरितं नैवेद्यं फलं च परिारस्य सभायं विभाजय। सर्वंहि जनः प्रसादस्य लघुं भागं गन्हेयः।
9क्षमाप्रार्थना
अन्तिमविसर्जनात् पूर्वं अनुष्ठाने जातायाः कस्याश्चित् त्रुटेः गणेशस्य क्षमां याचमानः लघुप्रार्थनां कुर्यात्।
10विसर्जनः (समापन)
गच्छन्तं आनन्दं गणेशं च धन्यवादं करोतु, तस्य प्रस्थानं विanteeह्य अर्थम। यदि मृण्मोर्त्यः उभयते चेत्, जलं प्रति विसर्जनं (वा त्योः त्यतुः पर्यन्तं स्थापनं) कुरु। अन्ते सर्व प्रतिभागिनंश् शेषमा तिलकं दर्त्वा, अन्तिमं नमस्कारं कुरु॥.।
गणेशपूजा हिन्दुधर्मे पूजाविधिः अस्ति, या श्रीगणेशाय अर्प्यते। श्रीगणेशः गजाननः देवः विघ्नहर्ता बुद्धेः सौभाग्यस्य च दाता इति व्यापकतया पूज्यते। हिन्दवः प्रायेण कस्यापि नवीनस्य कार्यस्य आरम्भे – यथा यात्राप्रारम्भे, व्यवसायस्य उद्घाटने, नवगृहप्रवेशे वा – गणेशस्य आशीर्वादं प्राप्तुं सुगमं सफलताम् अपि इच्छन्तः इमां पूजां कुर्वन्ति। गणेशपूजायाः अत्यन्तप्रसिद्धः प्रसङ्गः गणेशचतुर्थी नाम वार्षिकोत्सवः, यः देवस्य जन्मदिनम् आचरति, स च पारिवारिकपरम्परानुसारं एकदिनात् एकादशदिनपर्यन्तं भवति।
गृहे पूजा सामान्यतया सरला सश्रद्धा च क्रिया भवति, यां कुटुम्बस्य कोऽपि सदस्यः पुरोहितं विनापि कर्तुं शक्नोति। मूलविचारः अस्ति यत् श्रीगणेशं गृहम् आहूय तस्मै सम्मानं कृतज्ञतां च निवेद्य तस्य मार्गदर्शनं प्रार्थयेत्। यद्यपि सम्पूर्णाः पद्धतयः प्रदेशानुसारं कुटुम्बपरम्परानुसारं च भिद्यन्ते, तथापि सामान्यतया पूजायां पूजास्थानस्य परिष्कारः, गणेशस्य मूर्तेः स्थापनम्, नवपुष्पाणां धूपस्य मिष्टान्नानाम् (विशेषतः मोदकस्य – यत् तस्य प्रियं भोजनम् इति कथ्यते) अल्पदीपस्य च नैवेद्यम् अन्तर्भवति। मन्त्राणां जपः, सरलप्रार्थनाः, भक्तिगानानि च साधारणतया क्रियन्ते।
अनेके कुटुम्बाः गणेशचतुर्थ्याः आरम्भे गणेशस्य नवीनां मृन्मयीम् प्रतिमां गृहम् आनयन्ति, तां च उत्सवसमाप्तिपर्यन्तं प्रतिदिनं पूजयन्ति। अन्तिमे दिने प्रतिमा शोभायात्रायां जलाशयं प्रति नीयते, तत्र च विसर्ज्यते, इदं गणेशस्य दिव्यधाम प्रति प्रत्यावर्तनस्य प्रतीकम्। अन्येषु कार्येषु पूजा अल्पा भवेत्, लघुचित्रेण प्रतीकात्मकेन रूपेण वा क्रियेत। मुख्यं भक्तिभावः तथा स्पष्टेन एकाग्रेण मनसा नवकार्यारम्भस्य सङ्कल्पः। अग्रे दत्तम् क्रमिकं विधानं त्वां पारम्परिकक्रियाणां क्रमम् अनुगमयिष्यति, किन्तु स्मर – श्रद्धा वास्तविकता च पूर्णतायाः अधिकं महत्त्वपूर्णा।
ज्ञातव्य-विशेषः
प्रमुखं प्रयोजनम्
श्रीगणेशः विघ्नहर्ता (विघ्नानां नाशकः) बुद्धिदाता च अस्ति। अतः कस्यापि नवकार्यस्य आरम्भे तस्य पूजा क्रियते येन सफलता सुगमता च लभ्येत।
प्रियं नैवेद्यम्
मोदकः गणेशस्य अत्यन्तप्रियः भोजनः। अतः पूजायां मोदकनैवेद्यम् अवश्यं क्रियते। मोदकः गुडनारिकेलादिभिः निर्मितः मिष्टान्नविशेषः।
गणेशचतुर्थी
एषः वार्षिकोत्सवः गणेशस्य जन्मदिनत्वेन आचर्यते। अस्मिन् अवसरे मृन्मयी प्रतिमा गृहम् आनीय प्रतिदिनं पूज्यते, अन्ते च जलाशये विसर्ज्यते।
सरलता प्राधान्यम्
गृहे पूजा पुरोहितं विनापि कर्तुं शक्या। मुख्यं भक्तिभावः एकाग्रता च। पूर्णता अपेक्षया श्रद्धा एव अधिकं महत्त्वपूर्णा।
विसर्जनस्य प्रतीकम्
अन्तिमदिने प्रतिमायाः जलाशये विसर्जनं गणेशस्य दिव्यधाम प्रति प्रत्यावर्तनस्य सूचकम्। इदं जीवनचक्रस्य अनित्यतायाः अपि स्मारकम्।