सत्यनारायणपूजाविधिः

सत्यनारायणपूजा हिन्दुधर्मे व्यापकतया आचरिता गृहपूजा अस्ति, या भगवतः सत्यनारायणस्य (विष्णोः एकरूपस्य) उद्देशेन, यः नित्यसत्यं करुणां च प्रतिनिधित्वं करोति। 'सत्यनारायण' इति शब्दः 'सत्य' (सत्यम्) तथा 'नारायण' (विष्णोः अपरनाम) इत्यतः आगतः, अतः भगवान् 'सत्यस्वरूपः' इति शब्दार्थः। इयं पूजा विशिष्टतया लोकप्रिया यतः एषा केनापि—जातिः वयः लिङ्गं वा विचार्य—कर्तुं शक्या, न च पुरोहितम् अपेक्षते, यद्यपि बहवः कुटुम्बाः पुरोहितम् आमन्त्रयन्ते। पारम्परिकतया इयं पूजा पूर्णिमायाम् (पूर्णिमा) क्रियते, अथवा गृहप्रवेशः, बालस्य जन्मदिनम्, विवाहवार्षिकी, नवीनोपक्रमारम्भः इत्यादिषु विशेषावसरेषु। केचन इच्छापूर्त्यनन्तरं कृतज्ञतारूपेण, अथवा नियमितमासिकप्रथात्वेन अपि कुर्वन्ति।\n\nअस्याः पूजायाः केन्द्रे सरला कथा (कथा) वर्तते, या विधिसमये पठ्यते। कथा दरिद्रब्राह्मणस्य अस्ति, यः अज्ञातवतः भगवतः सत्यनारायणस्य प्रतिज्ञां भङ्क्त्वा कष्टान् अनुभूतवान्, पश्चात् स्वप्रतिज्ञां रक्षितुं शिक्षित्वा आशीर्वादान् प्राप्तवान्। अस्याः कथायाः आवृत्तयः प्रदेशकौटुम्बपरम्परानुसारं भिद्यन्ते—कासुचित् भिन्नपात्राणि परिणामाः वा सन्ति—परन्तु मुख्यसन्देशः समानः एव—यत् सत्यता भक्तिः च समृद्धिं शान्तिं च आनयति। पूजायां विशेषः प्रसादः (पवित्रीकृतम् अन्नम्) गोधूमचूर्णेन, शर्करया, घृतेन, कदल्याः च निर्मितः अर्प्यते, यः प्रायः 'पञ्चामृतम्' वा 'सूजीहलवा' इति नाम्ना ज्ञायते। अयं प्रसादः पूजानन्तरं सर्वेषां भागग्राहिणां मध्ये विभज्यते।\n\nनवागताय इदं ज्ञातुं महत्त्वपूर्णं यत् सत्यनारायणपूजा न जटिलः गुप्तः वा विधिः अस्ति। इयं आनन्ददायिनी सुलभा च भवितुम् अभिप्रेता। क्रमशः प्रक्रिया (अस्मात् परिचयात् पृथक् लिखिता) सामान्यतया समाविष्टाः—भगवतः सत्यनारायणस्य प्रतिमायुक्तः लघुः वेदिः स्थापनम्, दीपप्रज्वलनम्, पुष्पधूपार्पणम्, लघुध्यानम्, ततः कथाश्रवणं वा पठनम्। सम्पूर्णा पूजा विस्तारानुसारं त्रिंशन्मिनिटतः एकघण्टापर्यन्तं स्थातुं शक्नोति। भिन्नाः समुदायाः किञ्चित् भिन्नक्रमम् अनुसरन्ति—केचन शङ्खं ध्वनयन्ति, केचन नारिकेलम् अर्पयन्ति—परन्तु मूलभूताः अंशाः सर्वत्र समानाः। मुख्यं तु सत्यचित्तेन पूजा करणीया, न तु सम्पूर्णपाठे कालनियमे वा चिन्ता कार्या।