अष्टविनायकम्

• •
  स्वरूपम्: महाराष्ट्रराज्ये पुणेनगरस्य परिक्षेत्रे स्थितानि भगवतः श्रीगणेशस्य अष्टौ स्वयम्भूमूर्तिमन्ति महाक्षेत्राणि। स्वयम्भू इति स्वतः प्रकटितं रूपम्, न तु शिल्पिना निर्मितम्। प्रत्येकस्य क्षेत्रस्य स्वकीया कथा वर्तते, यत्र गणेशः विघ्नं निवारयति वा भक्तस्य प्रार्थनां शृणोति।
• •
  यात्राप्रयोजनम्: यात्रिणः विघ्ननिवृत्तिं, चित्तस्य स्पष्टतां, कार्यसिद्धिं च कामयन्ते। सर्वदेवेभ्यः पूर्वं गणेशस्य पूजा विधीयते, अतः इयं यात्रा जीवनकार्याणाम् आरम्भः तस्य आशीर्वादेन भवति।
• •
  शुभकालः: वर्षे सर्वदा गमनीयम्, विशेषतः भाद्रपदमासस्य गणेशचतुर्थ्याम्, माघमासस्य गणेशोत्सवे, प्रतिमासं संकष्टचतुर्थ्याम् च जनभीडा भवति। अक्टोबरमासतः मार्चमासपर्यन्तं ऋतुः सुखदः।
• •
  स्थानम्: महाराष्ट्रराज्ये पुणेनगरस्य समीपे। पञ्च क्षेत्राणि पुणेमण्डले, द्वे रायगडमण्डले, एकं च अहिल्यानगरमण्डले (पूर्वं अहमदनगरनाम्ना प्रसिद्धं, सन् २०२३ तः नामपरिवर्तितम्) वर्तन्ते। सम्पूर्णा यात्रा त्रिदिनात्मिका।
• •
  विधिक्रमः:
• •
  पारम्परिकक्रमः मयूरेश्वरात् (मोरगांव) आरभ्यते, ततः सिद्धिविनायकः (सिद्धटेक), बल्लाळेश्वरः (पाली), वरदविनायकः (महड), चिन्तामणिः (थेऊर), गिरिजात्मजः (लेण्याद्री), विघ्नेश्वरः (ओझर), महागणपतिः (रांजणगांव) इति क्रमेण गन्तव्यम्।
• •
  यात्रा मोरगांवं पुनरागत्य द्वितीयवारं दर्शनेन पूर्णा भवति।
• •
  एकविंशतिः दूर्वादलानि, मोदकाः, रक्तजपाकुसुमानि, किञ्चित् सिन्दूरं च समर्पणीयम्, शान्तभावेन गर्भगृहस्य प्रदक्षिणा कर्तव्या।

अष्टविनायकस्य पावनपरम्परा गणेशपुराणम् आश्रित्य प्रवर्तते, यस्य उपासनाखण्डे क्रीडाखण्डे च गणेशस्य बहवः लीलाः वर्णिताः सन्ति। पालीस्थस्य बल्लाळेश्वरस्य कथा उपासनाखण्डस्य द्वाविंशतितमे अध्याये कथिता। अष्टौ मूर्तयः स्वयम्भू इति उच्यन्ते, अर्थात् स्वतः प्रकटिताः, न तु शिल्पनिर्मिताः।

प्रत्येकं क्षेत्रं कथायां सम्बद्धम्। मोरगांवे गणेशः मयूरम् आरोहति, सिन्धुनामकं दैत्यं जघ्नाति इति मन्यते। सिद्धटेके भगवान् विष्णुः गणेशम् आराध्य मधुकैटभौ दैत्यौ जित्वा विजयं प्राप्तवान्। पालीग्रामे बालः बल्लाळः भक्तिकारणात् वृक्षेण बद्धः, गणेशः तं मुक्तवान्। थेऊरे गणेशः कपिलमुनये चिन्तामणिरत्नं पुनः आनीतवान्। लेण्याद्रौ देवी पार्वती गणेशं पुत्रत्वेन प्राप्तुं तपः चकार इति मन्यते। ओझरे गणेशः विघ्नासुरं दैत्यं वशं नीतवान्, यः स्वनाम गणेशनामपूर्वं उच्चारणीयम् इति प्रार्थितवान्। रांजणगांवे भगवान् शिवः त्रिपुरासुरेण युद्धात् पूर्वं गणेशम् अपूजयत्।

परम्परा मन्यते यत् यात्रा तदैव पूर्णा भवति यदा भक्तः अष्टानाम् दर्शनानन्तरं प्रथमक्षेत्रं पुनरागच्छति। इत्थं यात्रा एकं संवृतं वृत्तं रचयति, यत्र आरम्भः समाप्तिः च एकत्र मिलति।

महर्षिः गृत्समदः महडस्थस्य वरदविनायकमन्दिरस्य संस्थापकः इति स्मर्यते, कपिलमुनिः च थेऊरेण सम्बद्धः। संतः मोरयागोसावी परम्परया मोरगांवेण सम्बद्धः, सिद्धटेके तस्य आत्मबोधः जातः इति मन्यते।

बहूनि मन्दिराणि पेशवाकालीनभक्तैः आकारं प्रापिताः। माधवरावः प्रथमः पेशवा थेऊरस्य चिन्तामणिं स्वकुलदेवतां मनुते स्म, तत्रैव च तस्य देहावसानं जातम् इति मन्यते। पालीस्थं बल्लाळेश्वरमन्दिरं सन् १७६० तमे वर्षे प्रस्तरेण पुनर्निर्मितम्, ओझरस्य स्वर्णशिखरं च परम्परया चिमाजी-अप्पा-महोदयेन सन् १७८५ तमे वर्षे प्रायः निर्मितम् इति मन्यते।

अष्टविनायकस्तोत्रम् एकेन श्लोकेन अष्टौ गणेशान् नामयति। भक्ताः यात्राकाले प्रातःकालप्रार्थनारूपेण च इदं पठन्ति।

गणानां नायकः श्रीगणपतिः, गजमुखः सिद्धिदः मोरेश्वरः, बल्लाळः, महडस्थः विनायकः, थेऊरस्थः चिन्तामणिः, लेण्याद्रिस्थः गिरिजात्मजः, ओझरस्थः वरदः विघ्नेश्वरः, रांजणगांवस्थः गणपतिः च सर्वदा मङ्गलं कुर्वन्तु।