श्रीगणेशचालीसा
अयं ग्रन्थः श्रीगणेशदेवस्य चालीसा नामक स्तोत्रम् अस्ति। अत्र गणपतेः रूपवर्णनं, जन्मकथा, महिमा च सङ्क्षेपेण वर्णिताः।
पद्यानि
मङ्गलाचरणम् (दोहा)
चालीसापाठात् पूर्वं गुरुवन्दना मङ्गलाचरणदोहा च।
गणपतिरूपः सद्गुणानां सदनं, कविवराणां मुखेषु कृपालुः, विघ्नानां हर्ता, मङ्गलस्य कर्ता, गिरिजापुत्रः स जयति।
श्लोकः दोहा
चालीसा (४० चौपद्यः)
भगवतः महिम्नः, बलस्य, कृपायाश्च संकीर्तनपराः चत्वारिंशत् चौपद्यः।
गणेश्वरो गणराजः मङ्गलस्य पूरकः शुभकार्याणां करणश्च स जयति।
श्लोकः 1
गजवदनः सुखस्य सदनं दाता, विश्वस्य विनायको बुद्धेः विधाता च स जयति।
श्लोकः 2
वक्रतुण्डः शुचिः शोभनशुण्डः, तिलकत्रिपुण्डभूषितललाटो मनोहरश्चास्ति।
श्लोकः 3
मणिमुक्ताभिर्विराजमाना उरःस्थली, सुवर्णमुकुटं शिरसि विशाले नयने च सन्ति।
श्लोकः 4
पुस्तकं पाणौ कुठारस्त्रिशूलं च, मोदको भोगः सुगन्धितं पुष्पं च प्रियाणि।
श्लोकः 5
पीताम्बरेण शोभितशरीरः, पादुकाभिः शोभितचरणो मुनिमनोरञ्जकः।
श्लोकः 6
शिवपुत्रः षण्मुखस्य भ्राता, गौरीनन्दनो विश्वविख्यातो धन्यः।
श्लोकः 7
ऋद्धिसिद्ध्योः चामरैः सेव्यते, मूषकवाहनो द्वारे शोभते।
श्लोकः 8
भवतः जन्मनः शुभा कथा अतीव विचित्रा अतीव मङ्गलकारी च।
श्लोकः 9
एकस्मिन् समये गिरिराजकुमारी पुत्रार्थं भारं तपः अकरोत्।
श्लोकः 10
यज्ञे पूर्णे अनूपे सति भवान् द्विजरूपं धृत्वा आगच्छत्।
श्लोकः 11
अतिथिरिति ज्ञात्वा गौरी सुखार्ता बहुविधया सेवया भवन्तम् अतोषयत्।
श्लोकः 12
अतीव प्रसन्नो भूत्वा भवान् वरम् अददात् – यत् मातुः पुत्रार्थं तपः कृतम्।
श्लोकः 13
तव पुत्रो भविष्यति बुद्धिविशालः, गर्भधारणं विना एतस्मिन् काले।
श्लोकः 14
गणनायको गुणज्ञाननिधानः, प्रथमपूजितो भगवान् रूपः।
श्लोकः 15
एवम् उक्त्वा भवान् अन्तर्धानं गतः, पालनायां बालकः प्रादुर्बभूव।
श्लोकः 16
बालकं दृष्ट्वा सर्वे मुसुकयन्ति, हृदये सुखम् अतिशयेन वर्धते।
श्लोकः 17
शिवस्य उमायाः च गोदायाम् क्रीडति, दिवः देवाः पुष्पाणि वर्षयन्ति।
श्लोकः 18
सर्वेषु लोकेषु महोत्सवः, मन्दिरे शङ्खशहनाई वाद्यानि वाद्यन्ते।
श्लोकः 19
तदा ऋषिभिः नामकरणं कृतम्, श्रीगणेश इति शुभनाम प्रदत्तम्।
श्लोकः 20
शम्भुः उमा च बहूनि दानानि लुटयतः, सुरनरमुनयः सर्वे सुखं प्राप्नुवन्ति।
श्लोकः 21
एकदा शनिः ज्ञानी आगच्छत्, बालकरूपं दृष्ट्वा हर्षितः अभवत्।
श्लोकः 22
शनिः रूपं दृष्ट्वा सर्वसुखम् प्राप्नोत्, दृष्टिं परिवर्तयन् शिरः उड्डीय नभः गतः।
श्लोकः 23
कैलाशे हाहाकारः अभवत्, शनेः दृष्ट्या एतत् नाशनम् कृतम्।
श्लोकः 24
तुरितं गरुडारूढः विष्णुः आगत्य चक्रेण शिरः छित्त्वा आनयत्।
श्लोकः 25
बालकस्य धडे शिरः संधानितम्, प्राणप्रतिष्ठां कृत्वा सुखम् अन्वभूयत।
श्लोकः 26
प्रथमं नाम गणनायकः प्रदत्तम्, बुद्धिनिधिः सर्वगुणमन्दिरः कृतः।
श्लोकः 27
प्रथमपूज्यः सर्वजगति विख्यातः, सकलमनोरथानां पूरयिता।
श्लोकः 28
ब्रह्माविष्णुमहेश्वराः भवन्तम् अर्चयन्ति, सर्वे मिलित्वा प्रथमं चरणयोः शिरः नमन्ति।
श्लोकः 29
विघ्नानां विनाशकः मङ्गलदाता, भक्तानां सङ्कटानां हर्ता च।
श्लोकः 30
ऋद्धिसिद्धिभ्यां सह देवः विराजते, देवदानवाः सर्वे नित्यं सेवन्ते।
श्लोकः 31
यः इमं पाठं नित्यं ध्यानेन करोति, तस्मै परमपदं ज्ञानं च मिलति।
श्लोकः 32
धनधान्यं सकलसुखानि च, पुत्रपौत्रसुखं विशालं च लभते।
श्लोकः 33
विपत्तयः क्षीयन्ते सर्वसङ्कटानि नश्यन्ति, यः गणेशचालीसाम् गायति।
श्लोकः 34
नित्यनेमेन उत्थाय पाठं करोति, सः सकलमनोरथानां सिद्धिम् प्राप्नोति।
श्लोकः 35
भूतपिशाचाः निकटं न आगच्छन्ति, महाबली नाम श्रुत्वा।
श्लोकः 36
संवत्सरे संवत्सरे सुखं भवति, यः कोऽपि नरः इमं पाठं करोति।
श्लोकः 37
कविकुलकमलस्य विमलबुद्धिदाता, गणपतिः सर्वसुखदाता जयति।
श्लोकः 38
चतुरः पदार्थान् ज्ञानी प्राप्नोति, यः जनः गणेशगुणान् गायति।
श्लोकः 39
निजदासेषु कृपां कुरु, संकटान् हर, दयां मयि कुरु।
श्लोकः 40
समापनदोहा
प्रभोः हृदये नित्यनिवासार्थं पावनप्रार्थना चालीसायाः समाप्तिश्च।
यः श्रीगणेशचालीसाम् पाठं करोति, तस्य गृहे नित्यनवमङ्गलं वसति, सर्वसुखसम्पत्तिः भवति।
श्लोकः दोहा 1
सहस्रवदनः शेषः शारदा च गुणान् गायन्ति, दीनबन्धो दयालो प्रभो, भक्तिम् देहि।
श्लोकः दोहा 2
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
श्रीगणेशचालीसा हिन्दूधर्मे गणेशोपासनायाः प्रसिद्धं स्तोत्रम् अस्ति। इदं चालीसा-शैल्याः (चत्वारिंशत् पद्यानि) रचना अस्ति, या उत्तरभारते विशेषतः पूज्यते। प्रतिदिनं प्रातःकाले वा गणेशचतुर्थ्यां विशेषरूपेण अस्य पाठः क्रियते। रचयिता अज्ञातः, परम्परया कस्यचित् कवेः कृतिः इति मन्यते।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Ram Sunder Prabhu Das
Ram Sunder Prabhu Das स्य अन्ये रचनाः
ज्ञातव्य-विशेषः
ग्रन्थः
अयं "श्रीगणेशचालीसा" इति प्रसिद्धः स्तोत्रग्रन्थः। चत्वारिंशत् चौपाइयुक्तः द्वाभ्यां दोहाभ्यां सह सम्पूर्णः। प्रथमदोहे गणेशस्तुतिः, अन्तिमदोहे पाठफलम्।
जन्मकथा
अत्र गणेशजन्मकथा वर्णिता। पार्वती पुत्रार्थं तपः कृतवती। यज्ञसमाप्तौ ब्राह्मणरूपेण गणेशः प्रकटः। "बिना गर्भ धारण" इति विशेषः – गर्भव्यतिरेकेण जन्म।
शनेः प्रभावः
एकदा शनिः बालरूपं दृष्ट्वा हर्षितः, किन्तु दृष्टिपातमात्रेण शिरः पृथग्भूतम्। शनिदृष्टेः प्रभावः अत्र स्पष्टः।
विष्णुकृपा
विष्णुः गरुडारूढः गत्वा चक्रेण शिरः छित्वा आनीय बालकस्य धडे योजितवान्। ततः प्राणप्रतिष्ठा कृता। गणेशः गजमुखः अभवत्।
प्रार्थना
अन्तिमदोहे "सहस्रबदन" (शेषः) "शारदा" च सह ध्यानम् उक्तम्। भक्तिदानं प्रार्थितम्।
Ganesh
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता
