Bharat Devotion
Embroidered artwork for श्रीशनिचालीसा: Embroidered Om symbol above a brass diya, marigolds and a temple spire at sunrise

श्रीशनिचालीसा

श्रीशनिचालीसा

शनिग्रहस्याधिदेवतां शनिदेवं स्तौति इयं चत्वारिंशच्छ्लोकात्मिका हिन्दीभाषानिबद्धा भक्तिगीतिः। शनिवासरे अस्याः पाठेन तस्य कृपा प्रार्थ्यते, दुःखनिवृत्तये च आराध्यते।

पद्यानि

मङ्गलाचरणम् (दोहा)

चालीसापाठात् पूर्वं गुरुवन्दना मङ्गलाचरणदोहा च।

जय गणेश गिरिजा सुवन मंगल करण कृपाल दीनन के दुख दूर करि कीजै नाथ निहाल जय जय श्री शनिदेव प्रभु सुनहु विनय महाराज करहु कृपा हे रवि तनय राखहु जनकी लाज
Jai Ganesh Girija Suvan Mangal Karan Kripaal. Deenan Ke Dukh Door Kari Keejai Naath Nihaal. Jai Jai Shri Shanidev Prabhu Sunahu Vinay Maharaj. Karahu Kripa He Ravi Tanay Raakhahu Janaki Laaj.

श्लोकः दोहा

चालीसा (४० चौपद्यः)

भगवतः महिम्नः, बलस्य, कृपायाश्च संकीर्तनपराः चत्वारिंशत् चौपद्यः।

जयति जयति शनिदेव दयाला करत सदा भक्तन प्रतिपाला
Jayati Jayati Shanidev Dayala. Karat Sada Bhaktan Pratipala.

श्लोकः 1

चारि भुजा तनु श्याम विराजै माथे रतन मुकुट छबि छाजै
Chaari Bhuja Tanu Shyaam Viraajai. Maathe Ratan Mukut Chhabi Chhaajai.

श्लोकः 2

परम विशाल मनोहर भाला टेढ़ी दृष्टि भृकुटि विकराला
Param Vishaal Manohar Bhaala. Tedhi Drishti Bhrikuti Vikaraala.

श्लोकः 3

कुण्डल श्रवण चमाचम चमके हिये माल मुक्तन मणि दमकै
Kundal Shravan Chamaacham Chamake. Hiye Maal Muktan Mani Damakai.

श्लोकः 4

कर में गदा त्रिशूल कुठारा पल बिच करैं अरिहिं संहारा
Kar Mein Gada Trishul Kuthara. Pal Bich Karain Arihin Samhara.

श्लोकः 5

पिंगल कृष्णो छाया नन्दन यम कोणस्थ रौद्र दुख भंजन
Pingal Krishno Chhaya Nandana. Yama Konasth Raudra Dukh Bhanjana.

श्लोकः 6

सौरी मन्द शनी दश नामा भानु पुत्र पूजहिं सब कामा
Sauri Manda Shani Dasha Naama. Bhanu Putra Poojahin Sab Kaama.

श्लोकः 7

जापर प्रभु प्रसन्न हवैं जाहीं रंकहुँ राव करैं क्शण माहीं
Jaapar Prabhu Prasanna Havain Jaahi. Rankahu Raav Karain Kshan Maahi.

श्लोकः 8

पर्वतहू तृण होइ निहारत तृणहू को पर्वत करि डारत
Parvatahu Trina Hoi Nihaarata. Trinahu Ko Parvat Kari Daarata.

श्लोकः 9

राज मिलत बन रामहिं दीन्हयो कैकेइहुँ की मति हरि लीन्हयो
Raj Milat Ban Raamahin Deenhayo. Kaikeihu Ki Mati Hari Leenhayo.

श्लोकः 10

बनहूँ में मृग कपट दिखाई मातु जानकी गई चुराई
Banahun Mein Mrig Kapat Dikhai. Maatu Janaki Gai Churai.

श्लोकः 11

लषणहिं शक्ति विकल करिडारा मचिगा दल में हाहाकारा
Lashhanahin Shakti Vikal Kari Daara. Machiga Dal Mein Hahakaara.

श्लोकः 12

रावण की गति-मति बौराई रामचन्द्र सों बैर बढ़ाई
Ravan Ki Gati-Mati Bauraai. Ramachandra Son Bair Badhai.

श्लोकः 13

दियो कीट करि कंचन लंका बजि बजरंग बीर की डंका
Diyo Keet Kari Kanchan Lanka. Baji Bajarang Beer Ki Danka.

श्लोकः 14

नृप विक्रम पर तुहिं पगु धारा चित्र मयूर निगलि गै हारा
Nrip Vikram Par Tuhin Pagu Dhaara. Chitra Mayoor Nigali Gai Haara.

श्लोकः 15

हार नौंलखा लाग्यो चोरी हाथ पैर डरवायो तोरी
Haar Naunlakha Laagyo Chori. Haath Pair Daravaayo Tori.

श्लोकः 16

भारी दशा निकृष्ट दिखायो तेलहिं घर कोल्हू चलवायो
Bhaari Dasha Nikrishht Dikhaayo. Telahin Ghar Kolhu Chalavaayo.

श्लोकः 17

विनय राग दीपक महँ कीन्हयों तब प्रसन्न प्रभु ह्वै सुख दीन्हयों
Vinay Raag Deepak Mahan Keenhayon. Tab Prasanna Prabhu Hvai Sukh Deenhayon.

श्लोकः 18

हरिश्चंद्र नृप नारि बिकानी आपहुं भरें डोम घर पानी
Harishchandra Nrip Naari Bikaani. Aapahun Bharen Dom Ghar Paani.

श्लोकः 19

तैसे नल पर दशा सिरानी भूंजी-मीन कूद गई पानी
Taise Nal Par Dasha Siraani. Bhunji-Meen Kood Gai Paani.

श्लोकः 20

श्री शंकरहिं गह्यो जब जाई पारवती को सती कराई
Shri Shankarahin Gahyo Jab Jaai. Paravati Ko Sati Karaai.

श्लोकः 21

तनिक वोलोकत ही करि रीसा नभ उड़ि गयो गौरिसुत सीसा
Tanik Volokat Hi Kari Reesa. Nabh Udi Gayo Gaurisut Seesa.

श्लोकः 22

पाण्डव पर भै दशा तुम्हारी बची द्रौपदी होति उघारी
Pandav Par Bhai Dasha Tumhaari. Bachi Draupadi Hoti Ughaari.

श्लोकः 23

कौरव के भी गति मति मारयो युद्ध महाभारत करि डारयो
Kaurav Ke Bhi Gati Mati Maaryo. Yuddh Mahabharat Kari Daaryo.

श्लोकः 24

रवि कहँ मुख महँ धरि तत्काला लेकर कूदि परयो पाताला
Ravi Kahan Mukh Mahan Dhari Tatkaala. Lekar Koodi Parayo Paataala.

श्लोकः 25

शेष देव-लखि विनति लाई रवि को मुख ते दियो छुड़ाई
Shesh Dev-Lakhi Vinati Laai. Ravi Ko Mukh Te Diyo Chhudaai.

श्लोकः 26

वाहन प्रभु के सात सुजाना जग दिग्गज गर्दभ मृग स्वाना
Vaahan Prabhu Ke Saat Sujaana. Jag Diggaj Gardabh Mrig Svaana.

श्लोकः 27

जम्बुक सिंह आदि नख धारी सो फल ज्योतिष कहत पुकारी
Jambuk Sinh Aadi Nakh Dhaari. So Phal Jyotish Kahat Pukaari.

श्लोकः 28

गज वाहन लक्श्मी गृह आवैं हय ते सुख सम्पत्ति उपजावैं
Gaj Vaahan Lakshmi Grih Aavain. Hay Te Sukh Sampatti Upajaavain.

श्लोकः 29

गर्दभ हानि करै बहु काजा सिंह सिद्धकर राज समाजा
Gardabh Haani Karai Bahu Kaaja. Sinh Siddhakar Raj Samaaja.

श्लोकः 30

जम्बुक बुद्धि नष्ट कर डारै मृग दे कष्ट प्राण संहारै
Jambuk Buddhi Nashht Kar Daarai. Mrig De Kashht Praan Samhaarai.

श्लोकः 31

जब आवहिं प्रभु स्वान सवारी चोरी आदि होय डर भारी
Jab Aavahin Prabhu Svaan Savaari. Chori Aadi Hoya Dar Bhaari.

श्लोकः 32

तैसहि चारी चरण यह नामा स्वर्ण लौह चाँदि अरु तामा
Taisahi Chaari Charan Yah Naama. Swarn Lauh Chaandi Aru Taama.

श्लोकः 33

लौह चरण पर जब प्रभु आवैं धन जन सम्पत्ति नष्ट करावैं
Lauh Charan Par Jab Prabhu Aavain. Dhan Jan Sampatti Nashht Karaavain.

श्लोकः 34

समता ताम्र रजत शुभकारी स्वर्ण सर्व सुख मंगल भारी
Samata Taamra Rajat Shubhakaari. Swarn Sarva Sukh Mangal Bhaari.

श्लोकः 35

जो यह शनि चरित्र नित गावै कबहुं न दशा निकृष्ट सतावै
Jo Yah Shani Charitra Nit Gaavai. Kabahun Na Dasha Nikrishht Sataavai.

श्लोकः 36

अद्भूत नाथ दिखावैं लीला करैं शत्रु के नशिब बलि ढीला
Adbhut Naath Dikhaavain Leela. Karain Shatru Ke Nasheeb Bali Dheela.

श्लोकः 37

जो पण्डित सुयोग्य बुलवाई विधिवत शनि ग्रह शांति कराई
Jo Pandit Suyogya Bulavaai. Vidhivat Shani Grah Shaanti Karaai.

श्लोकः 38

पीपल जल शनि दिवस चढ़ावत दीप दान दै बहु सुख पावत
Peepal Jal Shani Divas Chadhaavat. Deep Daan Dai Bahu Sukh Paavat.

श्लोकः 39

कहत राम सुन्दर प्रभु दासा शनि सुमिरत सुख होत प्रकाशा
Kahat Ram Sundar Prabhu Dasa. Shani Sumirat Sukh Hot Prakaasha.

श्लोकः 40

पाठ शनीश्चर देव को कीन्हों 'विमल' तैयार करत पाठ चालीस दिन हो भवसागर पार जो स्तुति दशरथ जी कियो सम्मुख शनि निहार सरस सुभाष में वही ललिता लिखें सुधार
Paath Shanishchar Dev Ko Keenhon Vimal Tayyaar. Karat Paath Chaalees Din Ho Bhavasaagar Paar. Jo Stuti Dasharath Ji Kiyo Sammukh Shani Nihaar. Sarasa Subhaash Mein Vahi Lalita Likhen Sudhaar.

श्लोकः 41

Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)

Auspicious Day

प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ

Best Time (Muhurta)

ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च

Sacred Offerings

घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च

Spiritual Benefits (Phalashruti)
  • मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
Chanting Practice:Reciting 1 to 11 times daily for 40 consecutive days is traditionally practiced for resolution of difficulties.

पृष्ठभूमिः

शनिचालीसा हिन्दूधर्मस्य विस्तृतायाः चालीसापरम्परायाः अङ्गम् अस्ति। चालीसा सामान्यतः अवधीभाषायां हिन्दीभाषायां च रचिता भक्तिकाव्यस्य विधा अस्ति। परम्परानुसारं शनिदेवाय पवित्रे शनिवासरे (शनिवारः) एषा पठ्यते — तस्य कृपालाभाय कुण्डल्यां शनेः अशुभप्रभावस्य शमनाय च प्रार्थनारूपेण। प्राचीनतमेषु हस्तलिखितेषु अस्य रचयितुः नाम न लिखितम्, तत्त्वतः सः अज्ञात एव तिष्ठति। इयं नवग्रहभक्तिसाहित्यस्य विशाले सम्भारे लोकपरम्परागता रचना, न तु कस्यचित् प्रमाणितस्य कविसाधोः कृतिः। उत्तरभारते एषा स्तुतिः विस्तृतरूपेण सम्माननीया अस्ति, उपवासकाले नित्यपूजायाः अङ्गत्वेन च प्रायशः गीयते। श्लोकेषु शनिदेवस्य रूपं गुणाश्च वर्ण्यन्ते, तस्य शक्तेः कथाश्च कथ्यन्ते — पुराणेषु विकीर्णानां नवग्रहपौराणिककथानां सः एव सम्भारः (सूर्यच्छाययोः पुत्रः शनिः) — तथा नैवेद्यार्पणविधयः पाठफलानि च निर्दिश्यन्ते।

अस्य पाठस्य विषये

रचयिता: Ram Sunder Prabhu Das

Ram Sunder Prabhu Das स्य अन्ये रचनाः

ज्ञातव्य-विशेषः

रचयिता

शनिचालीसायाः कस्यचिदेकस्य रचयितुः प्रामाणिकः उल्लेखः नास्ति। मुद्रितेषु ऑनलाइनसंस्करणेषु च शब्दप्रयोगः भिन्नः, केषुचित् अन्ते हस्ताक्षररेखापि प्राप्यते। अतः इयं कस्यचित् प्रसिद्धकवेः कृतिः इति न, अपितु उत्तरभारतस्य जीवन्ती भक्तिपरम्परा इति अवगन्तव्या।

संरचना

अस्यां स्तुतौ चत्वारिंशत् चौपाइः सन्ति (अर्धद्वयात्मकाः श्लोकाः), येषां पुरतः एकः आरम्भिकः दोहा तथा अन्ते एकः समापनदोहा अस्ति — सर्वमिलित्वा द्विचत्वारिंशत् पदानि। अस्मिन् पाठे चौपाइः १ तः ४० पर्यन्तं सङ्ख्यया अङ्किताः, दोहाः प्रथमचौपाइः पुरः अन्तिमचौपाइः पश्चात् च स्थिताः।

रूपवर्णनम्

द्वितीयतः पञ्चमपर्यन्तं चौपाइः शनिदेवं चतुर्बाहुं, श्यामवर्णं, रत्नखचितमुकुटं, विशालललाटं, तिर्यक्कठोरदृष्टिं च चित्रयन्ति। सः कर्णकुण्डलानि मुक्तामालाश्च धारयति, हस्तयोः गदां त्रिशूलं कुठारं च धारयति।

स्मृताः कथाः

द्वादशतः पञ्चदशपर्यन्तं चौपाइः हरिश्चन्द्रराजस्य परीक्षाः, नलराजस्य परीक्षाः (यस्य पक्वमत्स्यः पुनः जले उत्प्लुत्य पतितः इति घटनासहिताः), रामस्य वनवासं सीताहरणं च, लङ्कादाहात् पूर्वं रावणस्य निर्णयस्य परिवर्तनं च स्मरन्ति। एताः कथाः मार्कण्डेयपुराणे, महाभारतस्य वनपर्वणि नलोपाख्याने, वाल्मीकिरामायणस्य अरण्यकाण्डे च दृश्यन्ते। शनेः प्रभावातीतः कोऽपि नास्ति, शरणागतिः एव तस्य कृपां लभते इति प्रदर्शयितुं चालीसा एताः स्मारयति।

स्तुतौ निर्दिष्टानि व्रतानि

अष्टादशतः त्रयोविंशतिपर्यन्तं चौपाइः शनिवासरे उपवासं, तिलतैलार्पणं, कृष्णधेनुं, लोहं, कृष्णमाषं, कृष्णवस्त्रं च दानं, शनेः आरतीगानं च उल्लिखन्ति। अष्टाविंशतिः चौपाई प्रतिज्ञायते यत् चत्वारिंशद्दिनानि चालीसापाठेन सिद्धिः भवति; समापनदोहा भवसागरसन्तरणं वदति।

नामानि वंशश्च

षष्ठसप्तमौ चौपाइौ शनेः नामानि सङ्ग्रहन्ति — यथा पिङ्गलः, मन्दः, रौद्रः, यमः, बभ्रुः, सौरिः; नवमः चौपाइः तं छायायाः रवेः (सूर्यस्य) च पुत्रं वदति। एतत् शनिं सूर्यच्छाययोः पुत्रं मन्यमानया विस्तृतया नवग्रहपरम्परया सङ्गच्छते।

हिन्दूधर्मःतः अधिकम्

सर्वं पश्यत

सम्बद्धशिक्षाः

सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता