शनि चालीसा
यो शनिदेवको स्तुति गरिएको चालीस पदको हिन्दी भजन हो, जो ग्रह शनि (शनैश्चर) के अधिष्ठाता देवता हुन्। शनिवारका दिन यसको पाठ गरिन्छ, जसबाट उनको कृपा प्राप्त होस् र जीवनका कष्ट हल्का होऊन्।
श्लोक
मङ्गलाचरण (दोहा)
चालीसा पाठ गर्नुअघि गुरु वन्दना र मङ्गलाचरण दोहा।
गिरिजाका पुत्र गणेशको जय होस्, जो कल्याणकारी र कृपालु हुन्। हे प्रभु, दीन-दुःखीहरूको दुःख हटाइदिनुहोस् र उनीहरूलाई आनन्द प्रदान गर्नुहोस्। हे श्री शनिदेव प्रभु, तपाईंको जय होस्, जय होस्; हे महाराज, यो प्रार्थना सुन्नुहोस्। हे सूर्यपुत्र, कृपा गर्नुहोस् र आफ्ना भक्तहरूको मान-मर्यादा रक्षा गर्नुहोस्।
श्लोक दोहा
चालीसा (४० चौपाई)
भगवानको अपार महिमा र कृपाको गुणगान गर्ने प्रमुख ४० चौपाईहरू।
दयालु शनिदेवको जय होस्, जय होस्, जसले सदा आफ्ना भक्तहरूको पालन-पोषण र रक्षा गर्नुहुन्छ।
श्लोक 1
चार भुजाधारी, श्याम वर्णको उनको रूप तेजस्वी रूपमा चमक्छ; रत्नजडित मुकुटले उनको निधारलाई उज्यालो शोभा दिन्छ।
श्लोक 2
उनको फराकिलो र मनोहर निधार अत्यन्त भव्य छ; तिरछो दृष्टि र भयानक भौंहरू साह्रै प्रभावशाली छन्।
श्लोक 3
कानमा कुण्डल चम्किन्छन्; छातीमा मोती र रत्नहरूको माला दमक्छ।
श्लोक 4
उनका हातमा गदा, त्रिशूल र कुठार छन्; क्षणभरमै शत्रुहरूको संहार गर्छन्।
श्लोक 5
पिङ्गल, कृष्ण, छायाका पुत्र; यम, कोणस्थ, रौद्र — दुःखहरूको नाश गर्ने प्रभु।
श्लोक 6
सौरी, मन्द, शनि — यी उनका दश नामहरूमध्ये हुन्; सूर्य (भानु) का पुत्रका रूपमा सबैले आफ्नो कामना पूर्तिका लागि उनको पूजा गर्छन्।
श्लोक 7
प्रभु जसमाथि प्रसन्न हुनुहुन्छ, त्यस दीन-हीनलाई पनि उहाँले क्षणभरमै राजा बनाइदिनुहुन्छ।
श्लोक 8
उहाँले पर्वतलाई पनि घाँसको तिनकाजस्तो देख्न सक्नुहुन्छ, र घाँसको तिनकालाई पर्वत बनाइदिन सक्नुहुन्छ।
श्लोक 9
श्रीरामलाई राज्य प्राप्त हुन लाग्दा पनि वनवास पठाइयो — किनकि शनिले कैकेयीको बुद्धि हरे।
श्लोक 10
वनमा कपटी सुनौलो मृग देखाइयो, र माता जानकी (सीता) को हरण भयो।
श्लोक 11
शक्तिबाणले लक्ष्मण बेहोस भए, र सेनामा विलाप र हाहाकार मच्चियो।
श्लोक 12
रावणको गति र मति विचलित भयो, र उसले रामचन्द्रसँगको शत्रुता अझ बढाउँदै गयो।
श्लोक 13
सुनको लंका भस्मीभूत भयो, र वीर बजरंगबली (हनुमान) को डंका बज्यो।
श्लोक 14
राजा विक्रममाथि पनि तपाईंको प्रभाव परेको थियो; चित्रित मयुरले उनको हार निल्यो।
श्लोक 15
नौ लाख मूल्यको बहुमूल्य हारको चोरीको आरोप उनीमाथि लगाइयो, र उनका हात-खुट्टा बाँधिए र भयंकर यातनाका कारण भाँचिए।
श्लोक 16
उनलाई भारी र नीच दशा देखाइयो; तेलीको घरमा कोल्हू चलाउन बाध्य पारियो।
श्लोक 17
उनले दीपक रागमा विनय गरे, र त्यसपछि प्रभु प्रसन्न भएर सुख प्रदान गर्नुभयो।
श्लोक 18
राजा हरिश्चन्द्रकी रानी बिक्री भइन्, र उनी आफैं डोमको घरमा पानी भरिरहे।
श्लोक 19
त्यस्तै गरी राजा नलमाथि पनि त्यो दशा आयो — भुटेको माछा पनि पानीमा कुदेर फर्कियो।
श्लोक 20
शनिको प्रभाव श्री शंकरको घरसम्म पुग्दा, पार्वतीलाई गहिरो शोकमा डुबाइदियो।
श्लोक 21
एउटै रिसाएको दृष्टिले गौरी-पुत्र (गणेश) को शिर आकाशतिर उड्यो।
श्लोक 22
पाण्डवमाथि पनि तपाईंको दशा आयो; द्रौपदी निर्वस्त्र हुनबाट बाल-बाल बचिन्।
श्लोक 23
कौरवहरूको पनि गति र मति नष्ट गरियो, र यसरी महाभारतको महायुद्ध भयो।
श्लोक 24
सूर्यलाई तुरुन्तै मुखमा समातेर, उनीसँगै पातालमा हाम फाले।
श्लोक 25
यो देखेर शेषनागले विनती गरे, र सूर्यलाई उक्त मुखबाट मुक्त गराइयो।
श्लोक 26
प्रभुका सात वाहन छन्, जगत्मा प्रसिद्ध: हात्ती, गधा, मृग, कुकुर आदि।
श्लोक 27
स्याल, सिंह आदि नख भएका पशुहरू पनि छन् — ज्योतिषशास्त्रले तिनीहरूका फल बताउँछ।
श्लोक 28
हात्तीमा सवार हुँदा घरमा सम्पत्ति भित्रिन्छ; घोडामा सवार भएमा सुख र धन उत्पन्न हुन्छ।
श्लोक 29
गधामा सवार भएमा धेरै कार्यमा हानि हुन्छ; सिंहमा सवार भएमा कार्य सिद्ध हुन्छन् र राजसम्मान प्राप्त हुन्छ।
श्लोक 30
स्यालमा सवार भएमा बुद्धि नष्ट हुन्छ; मृगमा सवार भएमा कष्ट दिन्छ र प्राणसमेत लिन सक्छ।
श्लोक 31
प्रभु कुकुरमा सवार भएर आउनुहुँदा चोरी आदिको ठूलो भय हुन्छ।
श्लोक 32
त्यस्तै उनका चार चरणहरू यी नामले चिनिन्छन्: सुन, फलाम, चाँदी र तामा।
श्लोक 33
प्रभु फलामको चरणमा आउँदा धन, परिवार र सम्पत्तिको नाश हुन्छ।
श्लोक 34
तामा र चाँदीका चरणहरूले सन्तुलन र शुभता ल्याउँछन्; सुनको चरणले सबै सुख र ठूलो भाग्य प्रदान गर्छ।
श्लोक 35
जसले शनिका कार्यहरूको यो वर्णन दैनिक गाउँछ, उसलाई कहिल्यै नीच ग्रहदशाले सताउँदैन।
श्लोक 36
अद्भुत प्रभुले दिव्य लीला देखाउनुहुन्छ, र शत्रुको भाग्य क्षीण पार्नुहुन्छ।
श्लोक 37
जो योग्य र निपुण पण्डितलाई बोलाएर शनि ग्रहको शान्ति-विधि विधिपूर्वक गराउँछ,
श्लोक 38
र शनिवारका दिन पीपलमा जल चढाउँछ र दीपदान गर्छ — त्यस्तो व्यक्तिले ठूलो सुख प्राप्त गर्छ।
श्लोक 39
प्रभुका सेवक राम सुन्दर भन्छन्: शनिको स्मरण गर्दा सुखको प्रकाश उदय हुन्छ।
श्लोक 40
शनिश्चर देवको यो पाठ शुद्ध र स्पष्ट रूपमा तयार पारिएको छ। जसले चालीस दिनसम्म यसको पाठ गर्छ, उसले भवसागर पार गर्छ। राजा दशरथले शनिका सामु जुन स्तुति गरेका थिए, सोही स्तुति यहाँ सरल र परिष्कृत भाषामा पुनः लेखिएको छ।
श्लोक 41
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
Daily or auspicious lunar days (Ekadashi, Purnima, Pradosham)
Brahma Muhurta (4:00 AM – 6:00 AM) or Evening Dusk (Sandhya)
Ghee lamp (Deepa), Incense (Dhoopa), Fresh flowers & Water offering
- Peace of mind, spiritual upliftment, and harmonious energy in the home
पृष्ठभूमि
शनि चालीसा हिन्दू धर्मको व्यापक चालीसा परम्पराको एक अंग हो, जुन सामान्यतया अवधी र हिन्दीमा रचिएको भक्तिकाव्यको एक विधा हो। परम्परागत रूपमा यसको पाठ शनिवारका दिन गरिन्छ, जुन शनिदेवका लागि पवित्र मानिन्छ। यो उनको कृपा प्राप्त गर्न र कुण्डलीमा शनिका अशुभ प्रभाव घटाउन गरिने प्रार्थनाका रूपमा पढिन्छ। यसको रचयिता प्राचीनतम पाण्डुलिपिहरूमा उल्लेख छैन र वास्तवमा अज्ञात नै रहेको छ — यो व्यापक नवग्रह भक्ति-साहित्यभित्रको लोक/परम्परागत रचना हो, कुनै प्रमाणित कवि-सन्तको कृति होइन। यो पाठ उत्तर भारतभरि व्यापक रूपमा पूजिएको छ र प्रायः उपवास वा दैनिक पूजाको अंशका रूपमा जपिन्छ। पदहरूले शनिको रूप र गुणहरूको वर्णन गर्छन् र उनको शक्तिका कथाहरू सुनाउँछन् — पुराणहरूमा छरिएको नवग्रह-पौराणिक परम्परा (सूर्य र छायाका पुत्र शनि) सहित — साथै भोग-अर्पणका विधि र पाठका फलहरूको निर्देशन पनि दिन्छन्।
यस पाठको बारेमा
रचयिता: Ram Sunder Prabhu Das
Ram Sunder Prabhu Das का थप रचनाहरू
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
रचयिता
शनि चालीसाका कुनै एक रचयिताको प्रामाणिक अभिलेख छैन। छापिएका र अनलाइन संस्करणहरूको शब्दावलीमा भिन्नता छ, र केहीमा अन्त्यमा नाम-छापको पङ्क्ति पनि पाइन्छ; त्यसैले यसलाई कुनै एक नामी कविको कृति होइन, उत्तर भारतको जीवित भक्ति-परम्पराको पाठका रूपमा बुझ्नु उचित हुन्छ।
संरचना
यसमा चालीस चौपाइहरू छन्, जसको अगाडि एउटा आरम्भिक दोहा र अन्त्यमा एउटा समापन दोहा छ — जम्मा बयालीस पद। यस पाठमा चौपाइहरू १ देखि ४० सम्म क्रमाङ्कित छन्।
स्वरूप
चौपाई २ देखि ५ सम्मले शनिदेवलाई चार भुजाधारी, श्याम वर्ण, रत्नजडित मुकुट, फराकिलो निधार र तिरछो दृष्टि भएका रूपमा चित्रण गर्छन्। उनका कानमा कुण्डल, गलामा मोतीको माला, र हातमा गदा, त्रिशूल र कुठार रहेको वर्णन छ।
स्मरण गरिएका कथाहरू
चौपाई १२ देखि १५ मा राजा हरिश्चन्द्रको परीक्षा, राजा नलको परीक्षा (जसमा भुटेको माछा पानीमा कुदेको थियो), श्रीरामको वनवास र सीता-हरण, तथा लंकादहनअघि रावणको निर्णय उल्टिएको प्रसङ्ग सम्झिएका छन्। यी प्रसङ्गहरू मार्कण्डेय पुराण, महाभारतको वनपर्वको नलोपाख्यान र वाल्मीकि रामायणको अरण्यकाण्डमा आउँछन्; चालीसाले यिनलाई सम्झाउँदै देखाउँछ कि शनिको पहुँचबाट कोही पनि बाहिर छैन र शरणागतिले उनको कृपा प्राप्त हुन्छ।
पाठमा उल्लिखित नियमहरू
चौपाई १८ देखि २३ मा शनिवारको व्रत, तिल र तेलको अर्पण, कालो गाई, फलाम, उड़द र कालो वस्त्रको दान, तथा शनिदेवको आरती गाउने कुरा उल्लेख छ। चौपाई २८ ले चालीस दिनको पाठको फल बताउँछ, र समापन दोहाले भवसागर पार गर्ने प्रार्थना गर्छ।
नाम र वंश
चौपाई ६ र ७ मा शनिदेवका नामहरू आउँछन्, जस्तै पिङ्गल, मन्द, रौद्र, यम, बभ्रु र सौरी। चौपाई ९ ले उनलाई छाया र रवि (सूर्य) का पुत्र भनेको छ, जुन नवग्रह परम्परामा शनिलाई सूर्य र छायाका पुत्र मानिने कुरासँग मेल खान्छ।
Shani
हिन्दु धर्म बाट थप
सबै हेर्नुहोस्सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित
