पञ्चरङ्गक्षेत्राणि
पुण्यकावेरीतटे श्रीमहाविष्णोः पञ्च पावनशयनायतनानि
पुण्यसलिलायाः कावेर्याः द्वीपेषु तटे च स्थितानि पञ्चरङ्गक्षेत्राणि यत्र शेषशयने भगवान् महाविष्णुः योगनिद्रामनुभवति। एतेषां पञ्चमहाक्षेत्राणां यात्रा सकलदुरितोपशमनी मोक्षप्रदायिनी च भवति।
पञ्चरङ्गक्षेत्राणि — संक्षिप्तमार्गदर्शिका
- •स्वरूपम्: पञ्चरङ्गक्षेत्राणि पुण्यसलिलायाः कावेर्याः द्वीपेषु तटे च स्थितानि महाविष्णोः पञ्च पावनशयनायतनानि वर्तन्ते, यत्र भगवान् अनन्तभोगशयने योगनिद्रामनुभवति।
- •फलश्रुतिः: एतेषां पञ्चरङ्गस्थलानां दर्शन-पूजनेन जन्मजन्मान्तरकृतानि पापानि विनश्यन्ति, चित्तशान्तिः, भगवदनुग्रहः, अन्ते च वैकुण्ठप्राप्तिः भवति।
- •उत्तमकालः: अक्टूबरतः मार्चमासपर्यन्तम्। विशेषतः मार्गशीर्षमासे (मार्गऴिमासे) वैकुण्ठैकादशीमहोत्सवः अतीव पुण्यप्रदः।
- •स्थानम्: कर्नाटकराज्ये आदि-मध्यरङ्गौ, तमिऴनाडुराज्ये कस्तूरी-वड-अन्त्यरङ्गाः (श्रीरङ्गम्)।
- •विधिः नियमाश्च: आदिरङ्गात् आरभ्य श्रीरङ्गपर्यन्तं यात्रा करणीया। कावेरीस्नानं, परम्परागतवस्त्रधारणम्, तुलसीदलादिना समर्पणं च विहितम्।
पौराणिकी कथा महात्म्यं च
'ब्रह्माण्डपुराणे' 'पद्मपुराणे' च कावेरीमाहात्म्ये वर्णितं यत् अगस्त्यमहर्षेः कमण्डलुतः प्रादुर्भूता कावेरी भगवतः श्रीविष्णोः अनुग्रहार्थं घोरं तपश्चकार। सा वरं ययाचे—"मम जलं गङ्गासदृशं पावनं भवतु, भवदीयञ्च दिव्यं शयनरूपं मम तीरे नित्यं विराजताम्" इति। भगवान् नारायणः तस्यै वरं दत्त्वा कावेरीतटे पञ्चसु स्थानेषु भुजगशयनरूपेण न्यवसत्।
पञ्चानां स्थानानां प्रत्येकं दिव्यानुग्रहस्य गूढं सोपानं प्रदर्शयति:
- •आदिरङ्गः: अत्र भगवान् रङ्गनाथः गौतममुनये मुचुकुन्दराजाय च साक्षात्कारं प्रादात्।
- •मध्यरङ्गः: अत्र भगवान् बुद्धिमोक्षप्रदातृरूपेण प्रादुर्भूतः; देवाः अत्र विश्वव्यवस्थासाधनाय तम् अपूजयन्।
- •कोविलाडी (कस्तूरीरङ्गः अप्पकुडत्थान् वा): अत्र भगवान् उपमन्युराजस्य मधुरम् अप्पनैवेद्यं स्वीकृत्य तस्य राज्यनाशशापं जीवनशक्तिं च पुनः प्रादात्।
- •मयिलादुतुरै (वडरङ्गः परिमलरङ्गः वा): अत्र भगवान् चन्द्रं चतुरो वेदांश्च तेषां सौरभनाशशापात् मोचयामास।
- •श्रीरङ्गम् (अन्त्यरङ्गः): अत्र आदिमः प्रणवाकारविमानः द्वीपसंस्थाने नित्यं स्थातुं वव्रे। ब्रह्मणा साक्षात् पूजितः, इक्ष्वाकुवंशेन रक्षितः, श्रीरामेण च विभीषणाय लङ्काधिपतये दत्तः। सर्वं जगत् सः आशीर्वदति, सर्ववैष्णवक्षेत्राणां चूडामणिः भूलोकवैकुण्ठम् इति।
पञ्चरङ्गक्षेत्राणां विवरणम्
साधुसन्तानाम् ऐतिहासिकपरम्परा च
पञ्चरङ्गक्षेत्राणां पवित्रा रजः महद्भिः वैदिकाचार्यैः वैष्णवसन्तैश्च शताब्दीषु पूजिता। द्वादश आळ्वाराः स्वकीयेषु मधुरेषु तमिऴपद्येषु (दिव्यप्रबन्धे) एतानि क्षेत्राणि अमरीकृतवन्तः। श्रीतिरुमङ्गैआळ्वारः, श्रीनम्माळ्वारः, श्रीकुलशेखराळ्वारः च कावेर्यां शयानस्य रङ्गनाथस्य महिमानं विस्तरेण अगायन्।
एकादश-द्वादशशताब्द्योः जगद्गुरुः श्रीरामानुजाचार्यः पूजाव्यवस्थां पुनरुज्जीवितवान्, श्रीरङ्गे पाञ्चरात्रागम-पूजाविधिं संस्थापितवान्। सः श्रीरङ्गपट्टणे आदिरङ्गे च धार्मिकोपद्रवकाले आश्रयं प्राप्तवान्। श्रीवेदान्तदेशिकः, मणवाळमामुनिः, श्रीपुरन्दरदासश्च आदयः पूज्याचार्याः संस्कृते कन्नडभाषायां च अनुपमानि स्तोत्राणि रचितवन्तः।
महान्ति राजवंशानि—होयसळाः, गङ्गाः, चोळाः, पाण्ड्याः, विजयनगरसम्राजः, मैसूरस्य वाडियाराश्च—भव्यानि गोपुराणि मण्डपान् शिलाजलसेतूंश्च निर्मितवन्तः, यैः एतानि पवित्रक्षेत्राणि संरक्ष्यन्ते।
ध्यानश्लोकः
शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं
विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम्।
लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यं
वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम्॥
ज्ञातव्य-विशेषः
The sanctum of Srirangam (Antya Ranga) spans an astounding 156 acres with 21 magnificent gopurams, making it the largest functioning Hindu temple complex in the entire world.
At Koviladi's Appakudathan temple, an unbroken centuries-old tradition involves preparing hot, fresh, ghee-fried sweet rice cakes (Appam) every single night as the final divine offering to the reclining Lord.
The island sanctuaries of Srirangapatna (Adi Ranga), Shivanasamudra (Madhya Ranga), and Srirangam (Antya Ranga) are naturally sculpted by River Kaveri splitting into two streams and reuniting, mirroring the holy syllable 'OM'.
During the sacred Tamil month of Aipasi (Thula Masam), it is believed that Mother Ganga Herself spiritually migrates through underground celestial conduits to merge into the Kaveri at Mayiladuthurai (Vada Ranga) to cleanse all accumulated sins.
Great Vaishnava Acharya Sri Ramanujacharya's sacred physical mortal remains (Thiruvarasu / Mummurthi) are preserved in a seated posture inside the Sri Ramanujar Sannidhi at Srirangam, coated with natural camphor and saffron herbs for nearly 1,000 years.
Vishnu
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता