श्रीसत्यनारायणदेवस्य आरती
एषा भक्तिगीतिः श्रीसत्यनारायणदेवस्य, विष्णुभगवतः एकस्य रूपस्य, स्तुतिपूजनाय समर्पिता अस्ति। सत्यनारायणपूजा इति नियमिते कर्मकाण्डे इयं रचना पठ्यते। अत्र देवस्य करुणायाः कृपायाः च कथानि वर्णितानि, भक्तिभावेन गायनं क्षमाप्राप्त्यै समृद्धये च क्रियते।
पद्यानि
ओं, लक्ष्मीरमणाय सर्वो जयः। हे प्रभो, लक्ष्मीरमणाय सर्वो जयः। हे सत्यनारायण, त्वं स्वजनानां पापानां हर्ता। ओं, लक्ष्मीरमणाय सर्वो जयः।
श्लोकः 1
रत्नखचिते सिंहासने तव अद्भुतं रूपं शोभया राजते; नारदः घण्टानादं सततं करोति। ओं, लक्ष्मीरमणाय सर्वो जयः।
श्लोकः 2
कलियुगार्थं प्रकटीभूय त्वं विप्राय दर्शनं दत्तवान्; वृद्धब्राह्मणरूपं धृत्वा स्वर्णप्रासादं समुत्थापितवान्। ओं, लक्ष्मीरमणाय सर्वो जयः।
श्लोकः 3
त्वं कथारोनामानं दुर्बलं भिल्लम् अनुगृहीतवान्, चन्द्रचूडस्य राज्ञः विपत्तिम् दूरीचकार। ओं, लक्ष्मीरमणाय सर्वो जयः।
श्लोकः 4
वणिक् स्वमनोरथं प्राप्तवान्, परं ततः श्रद्धां त्यक्तवान्; हे प्रभो, स तस्य फलमन्वभूत्, अन्ते पुनः त्वां स्तुतवान्। ओं, लक्ष्मीरमणाय सर्वो जयः।
श्लोकः 5
प्रेमभक्त्या त्वं क्षणे क्षणे भिन्नरूपो धृतवान्; यतः स श्रद्धां रक्षितवान्, तस्य सर्वाणि कार्याणि सिद्धान्यभवन्। ओं, लक्ष्मीरमणाय सर्वो जयः।
श्लोकः 6
वने राजा गोपबालैः सह भक्तिम् अकरोत्, हरिः च नम्रानुकम्पी तेषां वाञ्छितं फलम् अददात्। ओं, लक्ष्मीरमणाय सर्वो जयः।
श्लोकः 7
सपादप्रसादः अर्प्यते—कदलीफलानि, फलानि, शुष्कफलानि च; धूपदीपतुलसीदलैः सत्येशः प्रसीदति। ओं, लक्ष्मीरमणाय सर्वो जयः।
श्लोकः 8
यः श्रीसत्यनारायणस्य आरतीं गायति, स सहजरूपेण समृद्धिं सिद्धिं सुखं धनं च लभते। ओं, लक्ष्मीरमणाय सर्वो जयः।
श्लोकः 9
ओं, लक्ष्मीरमणाय सर्वो जयः। हे प्रभो, लक्ष्मीरमणाय सर्वो जयः। हे सत्यनारायण, त्वं स्वजनानां पापानां हर्ता। ओं, लक्ष्मीरमणाय सर्वो जयः।
श्लोकः 10
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
इयं गीतिः सत्यनारायणपूजापरम्परायाः अंशः, या लोकप्रिया, सुलभा, हिन्दुक्रिया अस्ति, प्रायः पूर्णिमायां विशेषावसरे वा आरोग्याय धनाय सुखाय च आशीर्वादं प्राप्तुम् अनुष्ठीयते। ग्रन्थः परम्परया मध्यकालीनः मन्यते, पूजायाः अन्ते दीपेन सह आरती (भक्तिगीतिः) रूपेण गायते। सा भारते गृहेषु मन्दिरेषु च, विशेषतः हिन्दीभाषाप्रदेशेषु, बहुलतया पठ्यते, सरलकथापद्यैः श्रद्धां दैवीकृपां च बोधयतीति विख्याता।
ज्ञातव्य-विशेषः
सत्यनारायणः कः?
सत्यनारायणः विष्णुभगवतः, हिन्दुधर्मे पालकदेवस्य, एकः अवतारः अस्ति। एतत् नाम अर्थं करोति 'यः सत्यस्वरूपः' — ‘सत्य’ (सत्यम्) च ‘नारायण’ (विष्णोः अपरं नाम) च। एषः भजनः सत्यनारायणव्रते गीयते, यत् लोकप्रियं व्रतं यत्र भक्ताः उपवसन्ति, देवस्य कथां शृण्वन्ति, प्रसादं पवित्रान्नं च अर्पयन्ति, समृद्ध्यै कल्याणाय च आशिषं प्राप्तुम्।
पुनरावृत्तेः अर्थः
आद्यपंक्तिः 'ॐ जय लक्ष्मीरमण' विष्णुं लक्ष्म्याः, सम्पद्देव्याः, प्रियतमम् (रमणम्) स्मरति। एतत् युगलं साभिप्रायम्—भजनः विष्णुभक्तिं समृद्ध्याशिषा सह योजयति, तेन गृहस्थानां भौतिकात्मिककल्याणं इच्छतां प्रियः भवति।
नवपद्येषु कथा
एषः भजनः सत्यनारायणकथायाः, दीर्घकथायाः, संक्षिप्तं पुनःकथनम् अस्ति। प्रत्येकं पद्यं मुख्यं प्रसङ्गं सूचयति: नारदमुनिः विष्णुं मनुष्याय साहाय्यमार्गं पृच्छति (पद्य १), विष्णुः दरिद्रब्राह्मणाय दर्शनं दत्वा तं स्वर्णप्रासादं निर्माति (पद्य २), दुर्बलभिल्लं चन्द्रचूडनामकं राजानं च आपत्तेः रक्षति (पद्य ३), प्रतिज्ञां विस्मृतवन्तं वणिक् परीक्षते (पद्य ४)।
वणिक्कथायाः नीतिः
पद्य ४ कथायाः मुख्यं पाठं प्रकाशयति — यः वणिक् धनाय प्रार्थयत् परं कृतज्ञताव्रतम् उपेक्षितवान्, स कष्टं सोढ्वा पुनः स्थापितः। कथा शिक्षयति यत् श्रद्धा सत्यभावेन पालनीया, न केवलं लाभाय एकवारं क्रियमाणा।
भक्तेः रूपात् अधिकं सामर्थ्यम्
पद्य ५ वर्णयति यत् देवः भक्तेः प्रेम्णः प्रत्युत्तरे 'क्षणे क्षणे' भिन्नं रूपं धारयति। एतत् हिन्दुधर्मस्य मूलविश्वासं प्रतिबिम्बति — दैवी कृपा नियतनियमैः न बद्धा, परन्तु भक्तस्य हार्दिकभक्तेः गहनतां प्रति प्रतिक्रियां करोति।
नैवेद्यस्य कर्मकाण्डः
पद्य ७ सत्यनारायणव्रतस्य प्रसादं वर्णयति — गोधूमचूर्णस्य शर्करायाः घृतस्य च मधुरनैवेद्यं, कदलीफलैः च फलैः च सह। तुलसीदलानां उल्लेखः महत्त्वपूर्णः, यतः तुलसी विष्णोः पवित्रा मता, तस्य पूजायां सामान्यनैवेद्यम् अस्ति।
आशीर्वादस्य प्रतिज्ञा
अन्तिमं पद्यम् (८) घोषयति यत् यः कश्चित् एताम् आरतीं गायति, सः 'ऋद्धि-सिद्धिं' — समृद्धेः आध्यात्मिकसिद्धेश्च दैवीं शक्तिम् — सुखं धनं च 'सहजरूपेण' प्राप्नोति। एषा समाप्तिगतप्रतिज्ञा कारणम् येन सत्यनारायणकर्मकाण्डस्य अन्ते, सर्वेषाम् उपस्थितानां आशीर्वादरूपेण, भजनः प्रायः गीयते।