ਸ੍ਰੀ ਸਤਿਆਨਾਰਾਇਣ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਆਰਤੀ
ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਸਤਿਆਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦਾ ਇੱਕ ਭਗਤੀ ਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਸਤਿਆਨਾਰਾਇਣ ਪੂਜਾ ਨਾਮਕ ਰੀਤ ਦੌਰਾਨ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦਇਆ ਅਤੇ ਅਸੀਸਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਾਫ਼ੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਮੰਗਣ ਲਈ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੁਕਾਂ
ਓਮ! ਲਕਸ਼ਮੀ-ਰਮਣ (ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪਤੀ) ਦੀ ਜੈ ਹੋ; ਹੇ ਸੁਆਮੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ-ਰਮਣ ਦੀ ਹੀ ਜੈ ਹੋ। ਹੇ ਸਤਿਆ-ਨਾਰਾਇਣ ਸੁਆਮੀ, ਤੁਸੀਂ ਜਨਾਂ (ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ) ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ। ਓਮ, ਲਕਸ਼ਮੀ-ਰਮਣ ਦੀ ਹੀ ਜੈ ਹੋ।
ਸ਼ਲੋਕ 1
ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਸਿੰਘਾਸਣ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਅਦਭੁਤ ਛਵੀ ਸ਼ੋਭਾ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ; ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਲਗਾਤਾਰ ਘੰਟਾ ਵਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੀ ਧੁਨੀ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ। ਓਮ, ਲਕਸ਼ਮੀ-ਰਮਣ ਦੀ ਜੈ ਹੋ।
ਸ਼ਲੋਕ 2
ਤੁਸੀਂ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ। ਬੁੱਢੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਮਹਿਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਓਮ, ਲਕਸ਼ਮੀ-ਰਮਣ ਦੀ ਜੈ ਹੋ।
ਸ਼ਲੋਕ 3
ਕਮਜ਼ੋਰ ਭੀਲ (ਆਦਿਵਾਸੀ) ਕਠਾਰੋ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਚੂੜ ਨਾਮ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਦੂਰ ਕੀਤੀ। ਓਮ, ਲਕਸ਼ਮੀ-ਰਮਣ ਦੀ ਜੈ ਹੋ।
ਸ਼ਲੋਕ 4
ਵੈਸ਼ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ (ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ) ਪਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਸ਼ਰਧਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ, ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਫਲ ਭੁਗਤਣਾ ਪਿਆ; ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਤੁਹਾਡੀ ਉਸਤਤਿ ਕੀਤੀ। ਓਮ, ਲਕਸ਼ਮੀ-ਰਮਣ ਦੀ ਜੈ ਹੋ।
ਸ਼ਲੋਕ 5
ਭਾਵ ਭਗਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸਨੇ ਪਲ-ਪਲ ਰੂਪ ਧਾਰੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹੇ। ਓਮ ਜੈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਰਮਣ।
ਸ਼ਲੋਕ 6
ਰਾਜਾ ਨੇ ਗਵਾਲ-ਬਾਲਾਂ ਸੰਗ, ਵਣ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ। ਦੀਨ ਦਿਆਲੂ ਹਰਿ ਨੇ ਮਨ-ਵਾਂਛਿਤ ਫਲ ਦਿੱਤਾ। ਓਮ ਜੈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਰਮਣ।
ਸ਼ਲੋਕ 7
ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਪ੍ਰਸਾਦ: ਸਵਾਇਆ, ਕੇਲਾ, ਫ਼ਲ, ਮੇਵਾ। ਧੂਪ, ਦੀਪ, ਤੁਲਸੀ ਨਾਲ, ਸੱਤਿਆ ਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਓਮ ਜੈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਰਮਣ।
ਸ਼ਲੋਕ 8
ਜੋ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸੱਤਿਆਨਾਰਾਇਣ ਜੀ ਦੀ ਆਰਤੀ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਰਿਧੀ, ਸਿੱਧੀ, ਸੁਖ, ਸੰਪੱਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਓਮ ਜੈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਰਮਣ।
ਸ਼ਲੋਕ 9
ਓਮ ਜੈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਰਮਣ, ਸਵਾਮੀ ਜੈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਰਮਣ। ਸੱਤਿਆਨਾਰਾਇਣ ਸਵਾਮੀ, ਜਨਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਨ ਵਾਲੇ। ਓਮ ਜੈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਰਮਣ।
ਸ਼ਲੋਕ 10
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਤਿਥੀਆਂ 'ਤੇ
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਜਾਂ ਸੰਝ ਵੇਲੇ
ਘਿਓ ਦਾ ਦੀਵਾ, ਧੂਫ਼, ਤਾਜ਼ੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਜਲ
- ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ
ਪਿਛੋਕੜ
ਇਹ ਗੀਤ ਵਿਆਪਕ ਸਤਿਆਨਾਰਾਇਣ ਪੂਜਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸੁਖ਼ਲ ਹਿੰਦੂ ਰੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਜਾਂ ਖ਼ਾਸ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਸਿਹਤ, ਧਨ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਅਸੀਸਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੂਜਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਰਤੀ (ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਭਗਤੀ ਗੀਤ) ਵਜੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਰਲ, ਕਹਾਣੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਛੰਦਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਇਹ ਆਰਤੀ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ?
ਇਹ ਆਰਤੀ ਭਗਵਾਨ ਸਤਿਆਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 'ਸਤਿਆ' (ਸੱਚ) ਅਤੇ 'ਨਾਰਾਇਣ' (ਵਿਸ਼ਨੂੰ) ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਸੱਚ ਦਾ ਦੇਵਤਾ। ਇਹ ਆਰਤੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਤਿਆਨਾਰਾਇਣ ਵਰਤ ਅਤੇ ਕਥਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਹਿਲੀ ਤੁਕ ਦਾ ਅਰਥ
'ਜੈ ਲਕਸ਼ਮੀਰਮਣਾ' ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ 'ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜੈ' — ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਧਨ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਹਨ। 'ਜਨ ਪਾਤਕ ਹਰਣਾ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ'। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੀ ਹੀ ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਦੋਵੇਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਕਥਾ ਦਾ ਸਾਰ
ਇਹ ਆਰਤੀ ਸਤਿਆਨਾਰਾਇਣ ਕਥਾ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਦੁਆਰਾ ਘੰਟਾ ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਇੱਕ ਬੁੱਢੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਦਾ, ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਭੀਲ (ਜੰਗਲੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ) ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਦਾ, ਰਾਜਾ ਚੰਦਰਚੂੜ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਜਿਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਦਿਖਾਈ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।
ਵਰਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ
ਇਹ ਆਰਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਗਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਤਿਆਨਾਰਾਇਣ ਵਰਤ ਨਾਲ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਰਤ ਨੂੰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਰਤੀ ਦੀ ਆਖਰੀ ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਆਰਤੀ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਰਿਦਧੀ-ਸਿਦਧੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ), ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੰਪਤੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੀ ਰਸਮ
ਆਰਤੀ ਵਿੱਚ 'ਚੜ੍ਹਤ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਵਾਇਓ, ਕਦਲੀ ਫਲ ਮੇਵਾ' ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਸਤਿਆਨਾਰਾਇਣ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਖੀਰ (ਸਵਾਇਆ) ਅਤੇ ਕੇਲੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਧੂਪ, ਦੀਪ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਆਰਤੀ ਦੀ ਬਣਤਰ
ਇਹ ਆਰਤੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤੁਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਓਮ ਜੈ ਲਕਸ਼ਮੀਰਮਣਾ' ਦਾ ਟੇਕ (ਕੋਰਸ) ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਢਾਂਚਾ ਭਗਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਆਮ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।