वामन आणि राजा महाबली

भागवत पुराणात सांगितलेली ओणमची कथा देवांच्या निर्वासनाने सुरू होते. स्कंध 8, अध्याय 15 मध्ये, भक्तश्रेष्ठ प्रल्हादाचा नातू राजा बली तिन्ही लोक जिंकतो आणि इंद्र व देव यांना स्वर्गातून हाकलून लावतो. अध्याय 16 मध्ये त्यांची माता अदिती शोक करते, आणि तिचे पती कश्यप ऋषी तिला पयोव्रत शिकवतात. हे फाल्गुन महिन्यातील (फेब्रुवारी ते मार्च) शुक्ल पक्षातील बारा दिवसांचे व्रत आहे, ज्यात ती केवळ दुधावर राहून दररोज विष्णूची पूजा करते (8.16.25 आणि 8.16.47). विष्णू तिला प्रसन्न होऊन तिचा पुत्र म्हणून जन्म घेण्याचे वचन देतात (8.17). तिचे व्रत हे या कथेतील भक्तीचे पहिले कृत्य आहे, आणि त्यानंतरचा अवतार, म्हणजे दैवी अवतरण, हे त्याचे उत्तर आहे.

भागवतानुसार विष्णूचे बटू रूप असलेल्या वामनाचा जन्म द्वादशीला, म्हणजे बाराव्या चांद्र तिथीला, चंद्र श्रवण नक्षत्रात असताना झाला (8.18.5). श्रवण हेच ते नक्षत्र आहे ज्याला मल्याळममध्ये तिरुवोणम म्हणतात, आणि केरळ चिंगम महिन्यात या नक्षत्राच्या दिवशी ओणम साजरा करतो. म्हणजे ग्रंथ आणि उत्सव यांचे नक्षत्र एकच आहे; मात्र भागवत जन्माची तारीख चिंगम नव्हे तर भाद्र महिन्यात सांगते, त्यामुळे दिनदर्शिकेनुसार ते एकच दिवस नाहीत.

वामनाला यज्ञोपवीत दिले जाते, तो तरुण ब्रह्मचारी विद्यार्थ्याचा दंड, छत्र आणि कमंडलू घेतो, आणि नर्मदा नदीच्या उत्तर तीरावर बली करत असलेल्या अश्वमेध यज्ञाकडे चालत जातो (8.18.14 ते 8.18.23). त्याच्या तेजाने पुरोहित आणि राजा दिपून जातात; राजा उठून त्या बटूचे पाय धुतो, आणि ग्रंथ या कृत्याची तुलना शिवाने गंगा मस्तकावर धारण करण्याशी करतो (8.18.26 ते 8.18.28). पहिल्या प्रसंगापासूनच राजा आपल्या पाहुण्याचा सन्मान करणारा यजमान म्हणून दिसतो.

बली त्या बटूला हवे ते मागायला सांगतो. वामन फक्त स्वतःच्या लहान पावलांनी मोजलेली तीन पावले जमीन मागतो, आणि गरजेइतक्यात समाधान मानणे हाच सुखाचा मार्ग आहे असे समजावून सांगतो (8.19.16 ते 8.19.27). बली हसून संमती देतो आणि दान निश्चित करण्यासाठी कमंडलू हातात घेतो (8.19.28). गुरू शुक्राचार्य त्या बटूला विष्णू म्हणून ओळखतात, आणि या दानाने त्याला तिन्ही लोक गमवावे लागतील असा इशारा देतात, तसेच वचन मागे घेता येते असा युक्तिवादही करतात (8.19.29 ते 8.19.43).

बली आदराने आपल्या गुरूंना उत्तर देतो आणि आपला निश्चय बदलत नाही. तो स्वतःला आठवण करून देतो की मी प्रल्हादाचा नातू आहे, असत्यापेक्षा मोठे पाप नाही, आणि ब्राह्मणाला फसवण्याची भीती मला नरकापेक्षा किंवा दारिद्र्यापेक्षा अधिक वाटते. हा बटू स्वतः विष्णू असेल, तर विष्णू जे मागायला आले आहेत ते मला पाळलेच पाहिजे, असे तो म्हणतो (8.20.2 ते 8.20.12). असंतुष्ट झालेले शुक्राचार्य त्याला सांगतात की तुझी सर्व संपत्ती लवकरच नष्ट होईल (8.20.14 आणि 8.20.15). बली मागे फिरत नाही. त्याची पत्नी विंध्यावली सोन्याचा कलश आणते, तो बटूचे पाय धुतो आणि संकल्पाचे जल अर्पण करतो (8.20.16 ते 8.20.18), आणि मागणारा कोण आहे हे ठाऊक असूनही त्याने तिन्ही लोक दान केले, म्हणून दिव्य प्राणी फुलांचा वर्षाव करतात आणि त्याची स्तुती करतात (8.20.19 आणि 8.20.20).

त्यानंतर वामन इतका वाढतो की संपूर्ण विश्व त्याच्या देहात सामावलेले दिसते, आणि बली व सभा ते पाहतात (8.20.21 आणि 8.20.22). पहिल्या पावलाने तो पृथ्वी व्यापतो, दुसऱ्याने स्वर्ग, आणि तिसऱ्यासाठी काही जागाच उरली नाही असे ग्रंथ सांगतो (8.20.33 आणि 8.20.34). यज्ञ पूर्ण झाल्यानंतर विष्णूचे वाहन गरुड बलीला वरुणपाशांनी बांधतो (8.21.26), आणि वामन त्याला सांगतो की त्याचे वचन अजून अपूर्ण आहे, आणि तिसरे पाऊल कुठे ठेवावे असे विचारतो (8.21.29).

बलीचे उत्तर हे या कथेचे नैतिक केंद्र आहे. तो म्हणतो की माझे वचन खोटे ठरू नये, वामनाला आपले तिसरे पाऊल आपल्या मस्तकावर ठेवण्यास सांगतो, आणि म्हणतो की मला संपत्ती गमावण्यापेक्षा, नरकापेक्षा किंवा वरुणपाशांपेक्षा अपकीर्तीची अधिक भीती वाटते (8.22.2 आणि 8.22.3). प्रल्हाद येऊन, आपल्या नातवाच्या मनावर पडदा बनलेली संपत्ती हरण केल्याबद्दल भगवंताची स्तुती करतो (8.22.12 ते 8.22.16), बलीची पत्नी आणि ब्रह्मदेव त्याच्या मुक्ततेसाठी विनंती करतात (8.22.19 ते 8.22.23), आणि विष्णू उत्तर देतात की स्वतःच्या गुरूंनी शाप दिलेला, सर्वस्व गमावलेला आणि बंधनात असतानाही बली सत्यावर ठाम राहिला (8.22.28 ते 8.22.30).

भागवतात त्यानंतर विष्णू बलीला सुतल लोकात पाठवतात. हा पृथ्वीखालचा लोक दिव्य शिल्पकार विश्वकर्म्याने विष्णूंच्या आज्ञेने बांधला असून विष्णू स्वतः त्याचे रक्षण करतात. विष्णू म्हणतात की बलीला तिथे त्यांचे दर्शन होऊ शकेल आणि ते त्याचे सदैव रक्षण करतील (8.22.32 ते 8.22.35). ते पुढे सांगतात की सावर्णि नावाच्या भावी मन्वंतरात बली स्वर्गाचा राजा होईल (8.22.31). बली हरी, ब्रह्मदेव आणि शिव यांना नमस्कार करतो, पाशांतून मुक्त होतो आणि सुतलात जातो, तर इंद्र आपले सिंहासन परत मिळवतो (8.23.3 ते 8.23.4). आपला नातू मुक्त झाला आणि त्याला आशीर्वाद मिळाला हे ऐकून प्रल्हाद, त्यांच्या कुळावरील कृपेबद्दल भगवंताची स्तुती करतो (8.23.5 आणि 8.23.6).

केरळ हीच कथा सांगतो, आणि येथे वाचलेल्या भागवताच्या अध्यायांत जे नाही ते त्यात भर घालतो: विष्णूंनी महाबलींना वर दिला की त्यांनी वर्षातून एकदा परत येऊन आपण पूर्वी ज्यांवर राज्य केले त्या प्रजेला भेटावे, आणि ओणम उत्सव त्या घरवापसीचे स्मरण करतो. केरळमध्ये त्यांना सहसा मावेली म्हणतात, आणि ओणम हा त्यांच्या स्वागताचा उत्सव आहे. मावेली राज्य करत होते त्या काळाच्या आठवणीने सुरू होणारे लोकप्रिय गीत अशा भूमीचे वर्णन करते जिथे लोक समान होते, हानी आणि कपट ठाऊक नव्हते, आणि सर्वजण संतुष्ट होते. हे गीत कोणी रचले याबद्दल लेखकांत मतभेद आहेत, म्हणून ती लोकपरंपरा मानणे योग्य.

अत्तमपासून तिरुवोणमपर्यंतच्या दहा दिवसांत अंगणे पूकळमने सजवली जातात, म्हणजे दररोज थोडे वाढत जाणारा फुलांचा गालिचा, आणि महाबली व वामन यांचे प्रतीक असलेले मातीचे ढिगारे अंगणात ठेवले जातात. कुटुंबे ओणसद्या म्हणजे केळीच्या पानांवर वाढलेले शाकाहारी भोजन एकत्र घेतात; राजा ज्या औदार्यासाठी स्मरणात आहे त्याचा हा प्रतिध्वनी आहे. कोचीजवळील तृक्काकरा येथे वामनाचे मंदिर उत्सवाचे केंद्रस्थान मानले जाते, आणि स्थानिक पातळीवर त्या नावाचा अर्थ पवित्र चरणाचे स्थान असा सांगितला जातो.

दोन्ही कथनांचा आत्मा जवळचा आहे आणि भर वेगळा आहे, आणि कोणते कोणाचे हे भक्ताने जाणून घेणे योग्य.

काही विद्वान या कथेची सर्वांत जुनी मुळे वैदिक विष्णूत शोधतात, जो तीन पावलांत जग ओलांडतो, आणि ज्या रूपात बली नाही (उदाहरणार्थ ऋग्वेद 1.22.16 ते 1.22.18), तसेच शतपथ ब्राह्मणात (1.2.5), जिथे विष्णू बटूच्या रूपात दिसतो. आधुनिक लेखिका नंदिता कृष्णा केरळच्या कथेचे अंशतः कापणीचे रूपक म्हणून वाचन करतात. ही विद्वानांची अर्थनिर्वचने आहेत, पुराणाची विधाने नव्हेत.

कथेतील सर्व पात्रे अशा गुणाचे आचरण करतात जे भक्तही आचरू शकतो. अदिती कठीण व्रताच्या बारा दिवसांत निष्ठावान राहते, बली आपल्या सर्वस्वाच्या मोलावर वचन पाळतो, प्रल्हाद नातवाच्या सौभाग्याने आनंदित होतो, आणि केरळची कुटुंबे पाहुण्याचे फुले आणि अन्नाने स्वागत करतात. दोन्ही कथनांत बलीला खलनायक म्हणून स्मरले जात नाही. भागवत त्याला भगवंताचा भक्त म्हणते, आणि केरळ त्याला कधीही न विसरला जाणारा राजा म्हणून स्मरते. अनेक भक्त या उत्सवात पाहुण्याचे मोकळ्या हाताने स्वागत करण्याचा आणि दिलेला शब्द पाळण्याचा धडा पाहतात, आणि असे आचरण कृपा प्राप्त करून देते असे मानतात, तरी कोणताही ग्रंथ विशिष्ट फळाचे वचन देत नाही.