उत्पन्ना एकादशी व्रत कथा (एकादशी देवीचे प्राकट्य)
मार्गशीर्ष कृष्ण पक्षातील उत्पन्ना एकादशी व एकादशी देवीच्या प्राकट्याची पावन कथा.
भविष्योत्तर आणि पद्म पुराणातील उत्पत्ती
भविष्योत्तर पुराण आणि पद्म पुराणात राजा युधिष्ठिर भगवान श्रीकृष्णांना विचारतात:
“हे जनार्दना! एकादशी तिथी पवित्र रूपात कशी अस्तित्वात आली? एकादशी देवी कोण आहे, आणि हे व्रत त्रिभुवनातील सर्व आध्यात्मिक व्रतांमध्ये सर्वश्रेष्ठ का मानले जाते?”
भगवान श्रीकृष्ण स्मित करून सत्ययुगापासूनचा विश्वोत्पत्तीचा इतिहास सांगतात.
पुढील वाचनासाठी: पद्म पुराणाच्या उत्तरखंडात (समापन खंड), एन. ए. देशपांडे यांच्या इंग्रजी अनुवादातील अध्याय-क्रमांकानुसार, ही एकादशी अध्याय 38 मध्ये सांगितली आहे, ज्याचे शीर्षक ‘एकादशीची उत्पत्ती आणि दैत्य मुराचा वध’ असे आहे. संस्करणे आणि अनुवादांनुसार अध्याय-क्रमांक वेगळे असू शकतात, म्हणून हे केवळ त्या अनुवादासाठी मार्गदर्शक मानावे.
दैत्य मुराशी विश्वव्यापी युद्ध
सत्ययुगात तालजंघ दैत्यापासून जन्मलेला ‘मुर’ नावाचा एक भयंकर आणि प्रचंड दैत्य राहत होता. इंद्र, आदित्य, वसू आणि सर्व दिक्पालांना जिंकून मुराने देवांना स्वर्गातून हाकलून लावले आणि स्वर्ग व पृथ्वीवर दैत्यांचे राज्य स्थापन केले.
निराश होऊन इंद्र आणि देव कैलासावर भगवान शिवांकडे गेले. शिवांनी त्यांना क्षीरसागरात विश्रांती घेत असलेल्या भगवान श्री हरी (विष्णू) यांना शरण जाण्याचा सल्ला दिला.
देवांची प्रार्थना ऐकून भगवान विष्णू आपली दैवी शस्त्रे घेऊन चंद्रावती नगरीतील मुराच्या दुर्गाकडे निघाले. दहा हजार दैवी वर्षे भीषण विश्वव्यापी युद्ध चालले. भगवान विष्णूंनी सुदर्शन चक्र, शार्ङ्ग धनुष्य आणि कौमोदकी गदा यांच्या साहाय्याने दैत्यसेनेचा नाश केला.
अखेर भगवान विष्णूंनी विश्वातील शक्तींची परीक्षा घेण्याचे ठरवले आणि बदरिकाश्रमातील हिमवती नावाच्या पवित्र गुहेत योगनिद्रा या दिव्य निद्रेत विश्रांती घेण्यासाठी गेले.
एकादशी देवीचे प्रकटीकरण
गर्विष्ठ दैत्य मुर भगवंतांचा पाठलाग करत त्या गुहेत पोहोचला. भगवान विष्णू निद्रिस्त असल्याचे पाहून मुराने परमेश्वरावर प्रहार करण्यासाठी तलवार उगारली.
अगदी त्या निर्णायक क्षणी भगवान विष्णूंच्या तेजस्वी, दिव्य देहातून एक प्रकाशमान, दैवी कन्या (शक्ती) प्रकट झाली. दैवी कवच धारण केलेली, परम तेजाने झळाळणारी आणि विविध दैवी शस्त्रे धारण करणारी ती कन्या मुराला युद्धासाठी आव्हान देती झाली.
तुंबळ युद्ध झाले. दैवी कन्येने मुराचा रथ चूर्ण केला, त्याचे काळे मंत्रतंत्र निष्प्रभ केले, आणि एका दैवी प्रहाराने दैत्य मुराची शिरे छाटून त्याला कायमचे संपवले.
भगवंतांचा परम वरदान
निद्रेतून जागे होऊन भगवान विष्णूंनी दैत्य मारला गेलेला आणि तेजस्वी कन्या हात जोडून समोर उभी असल्याचे पाहिले.
भगवान विचारते झाले:
“हे शुभ कन्ये! या अजिंक्य दैत्याला मारण्याचे पराक्रम करणारी तू कोण आहेस?”
तिने आदराने उत्तर दिले:
“हे परमेश्वरा! मी आपल्या भक्तांचे रक्षण करण्यासाठी आणि अंधाराच्या शक्तींचा पराभव करण्यासाठी आपल्याच दैवी शक्तीपासून (आत्मशक्ती) जन्मले आहे.”
अत्यंत प्रसन्न होऊन भगवान विष्णूंनी तिला आशीर्वाद दिला:
“कारण तू मार्गशीर्ष मासाच्या कृष्ण पक्षातील या अकराव्या तिथीला (एकादशी) प्रकट झाली आहेस, तुझे नाव ‘एकादशी देवी’ असेल. तुझ्या प्रकटदिनी आणि भविष्यातील प्रत्येक एकादशीला जो कोणी हे व्रत करेल, तो सर्व पापांपासून मुक्त होईल, शांती, संपत्ती आणि भक्ती प्राप्त करेल, आणि माझ्या शाश्वत दिव्य धाम (वैकुंठ) परत येईल.”
अशा प्रकारे उत्पन्ना एकादशी सर्व एकादशी व्रतांचा दैवी जन्मदिवस आणि विश्वोत्पत्तीचा स्रोत म्हणून ओळखली जाते.
उपवासाचे नियम आणि विधी
- 1.प्रथम व्रतारंभ: वर्षभरातील सर्व २४ एकादशींचे व्रत सुरू करू इच्छिणारे पारंपरिक भक्त हे व्रत या शुभ दिवसापासून (उत्पन्ना एकादशी) आरंभ करतात.
- 2.दशमीची तयारी: दशमीच्या (दशमी) दिवशी सूर्यास्तापूर्वी केवळ एकच शुद्ध शाकाहारी भोजन घ्या, त्यात धान्य नसावे.
- 3.एकादशीचे तप: धान्य, कडधान्ये आणि जड अन्न टाळा. दिवस भगवान विष्णू आणि एकादशी देवीच्या ध्यानात घालवा.
- 4.द्वादशी पारण: द्वादशीच्या सकाळी ब्राह्मणांना भोजन देऊन आणि प्रसाद घेऊन उपवास सोडा.
संकल्प आणि व्रत-आचरणाची वेळ
उत्पन्ना एकादशी हीच या व्रताची उगमस्थान असल्यामुळे, वर्षभरातील चोवीस एकादशी पाळण्याचे पहिले वर्ष सुरू करणारे भक्त याच दिवशी पहिला संकल्प करतात — पहाटे भगवान विष्णू आणि एकादशी देवीसमोर घेतलेले ते वचन, ज्यात व्रताचे नाव घेऊन ते आणि त्यानंतरची प्रत्येक एकादशी, प्रत्येक पारणापर्यंत, कोणत्याही खंडाविना पूर्ण करण्याचा निश्चय केला जातो.
व्रतात सूर्योदयापासून सूर्योदयापर्यंत धान्य, कडधान्ये आणि जड अन्नाचा त्याग आवश्यक आहे; शरीर तयार करण्यासाठी आधीच्या दशमीला सूर्यास्तापूर्वी एकच साधे शाकाहारी भोजन घेतले जाते. भक्त दिवस भगवान विष्णू आणि एकादशी देवीच्या ध्यानात घालवतात, सकाळी आणि पुन्हा संध्याकाळी पूजा करतात, आणि त्या वेळी घरातील सदस्य रात्रिजागरण करतात — ज्या युद्धात या व्रताची अधिष्ठात्री देवी प्रकट झाली, त्याची आठवण करत.
पारण: द्वादशीला उपवास सोडणे
व्रताची सांगता द्वादशीच्या सकाळी होते, पंचांगाने त्या वर्षासाठी ठरवलेल्या शुभ वेळेत, ब्राह्मणांना भोजन दिल्यानंतर आणि प्रसाद घेतल्यानंतर. वर्षभरातील इतर प्रत्येक एकादशी आपला उगम याच एकादशीपर्यंत शोधत असल्यामुळे, उत्पन्ना एकादशीचे पारण अनेकदा भक्ताच्या वार्षिक व्रताचा औपचारिक प्रारंभ मानले जाते — त्यानंतर येणाऱ्या चोवीस समाप्तींतील पहिली समाप्ती.
आध्यात्मिक शिकवण
उत्पन्ना एकादशीची शिकवण अशी आहे की संरक्षण आणि शिस्त एकत्र जन्मली: एकादशी देवी केवळ अमूर्त आशीर्वाद म्हणून नव्हे, तर भगवान विष्णू मुराच्या तलवारीसमोर असहाय्य असलेल्या त्याच एका क्षणी प्रकट झाली. तिच्या नावाने ओळखले जाणारे हे व्रत प्रत्येक भक्ताकडून नेमकी तीच सज्जता मागते — सुखाच्या वेळी नव्हे, तर सर्वात जास्त गरज असतानाही पाळली जाणारी शिस्त. श्रीकृष्ण युधिष्ठिरांना सांगतात की एकादशी कोठून आली हे समजणे म्हणजे वर्षभर प्रत्येक महिन्यात हे व्रत इतक्या गंभीरतेने का पाळले जाते हे समजणे; आणि येथून सुरुवात करणारा भक्त, एक अर्थाने, एकादशी व्रताच्या संपूर्ण वार्षिक चक्राच्या उगमस्थानापासूनच आरंभ करत आहे.
तुम्हाला माहीत आहे का?
भगवान विष्णूंच्या दिव्य देहातून एकादशी देवीचा दैवी जन्म (उत्पत्ती) झाला, हे या तिथीचे महत्त्व आहे.
बदरिकाश्रमातील हिमवती गुहेत एकादशी देवी प्रकट होऊन तिने दैत्य मुराचा वध केला.
वर्षभरातील सर्व २४ एकादशींचे व्रत पाळण्याची जीवनभराची प्रतिज्ञा पारंपरिक भक्त याच दिवसापासून सुरू करतात.
भगवान विष्णूंनी या तिथीला देवीचे नाव दिले आणि व्रत करणाऱ्या सर्वांना मुक्ती देण्याचे वरदान दिले.
अधिष्ठात्री देवता आणि पारण
हे व्रत भगवान केशवांना समर्पित आहे; द्वादशीच्या सकाळी सूर्योदयानंतर उपवास सोडला जातो, आणि हरिवासर संपल्यानंतरच पारण काटेकोरपणे पाळण्याची काळजी घेतली जाते.
Vishnu
हिंदू धर्म से और
संबंधित शिकवणी
तीच शिकवण, विविध परंपरांमध्ये प्रतिध्वनीत