श्रावण पुत्रदा (पवित्रोपणा) एकादशी व्रत कथा

भविष्य पुराण आणि पद्म पुराणात राजा युधिष्ठिर भगवान श्रीकृष्णांना विचारतात:

भगवान श्रीकृष्ण उत्तर देतात:

पुढील वाचनासाठी: पद्म पुराणाच्या उत्तरखंडात (समापन खंड), एन. ए. देशपांडे यांच्या इंग्रजी अनुवादातील अध्याय-क्रमांकानुसार, ही एकादशी अध्याय 55 मध्ये सांगितली आहे, जिथे श्रीकृष्ण युधिष्ठिरांना राजा महिजित आणि ऋषी लोमश यांची कथा सांगतात. संस्करणे आणि अनुवादांनुसार अध्याय-क्रमांक वेगळे असू शकतात, म्हणून हे केवळ त्या अनुवादासाठी मार्गदर्शक मानावे.

प्राचीन महिष्मतीपुरी राज्यात दानशूर आणि सज्जन राजा महिजित राज्य करत होते. ते आपल्या सर्व प्रजेला स्वतःच्या अपत्यांप्रमाणे वागवत आणि पूर्ण न्यायाने राज्य करत.

परंतु राजाला संतान नव्हते. वय वाढत गेले तसे गाढ दुःखाने ते व्याकूळ झाले:

राजाने आपले मंत्री, विद्वान ब्राह्मण आणि प्रजाजन यांना एकत्र बोलावून, त्यांच्या दुर्भाग्याचे मूळ कारण शोधण्यासाठी थोर तपस्व्यांचा सल्ला घेण्यास सांगितले.

प्रजाजन घनदाट अरण्यात जाऊन महर्षी लोमश यांच्या आश्रमात पोहोचले — ते दीर्घायुषी ऋषी, ज्यांच्या शरीरावरील केस प्रत्येक कल्पाच्या समाप्तीलाच एक-एक करून गळत असत.

अत्यंत भक्तिभावाने नमन करून प्रजा विनवू लागली:

ऋषी लोमश गाढ अंतर्मुख ध्यानात गेले, राजाच्या पूर्वजन्माचे दर्शन घेतले, आणि प्रकट केले:

प्रजाजन रडत म्हणाले:

ऋषी लोमश उत्तरले:

प्रजाजन आनंदाने महिष्मतीपुरीत परतले. श्रावण शुक्ल एकादशीला संपूर्ण राज्य, राजा महिजित आणि त्यांची राणी शास्त्रानुसार शुद्धतेने उपवास करत, भगवान श्रीधरांना रात्री जागरण आणि प्रार्थना अर्पण करत.

द्वादशीच्या सकाळी प्रजाजनांनी आपले सामूहिक उपवासाचे पुण्य आपल्या लाडक्या राजाला समर्पित केले.

व्रताच्या दैवी सामर्थ्याने आणि भगवान विष्णूंच्या कृपेने राणी गर्भवती झाली आणि तिने एका तेजस्वी, देखण्या आणि पराक्रमी राजपुत्राला जन्म दिला! संपूर्ण राज्यात अपार आनंदाने उत्सव झाला, आणि राजा महिजित अनेक वर्षे सुखाने राज्य करून शेवटी वैकुंठाला पोहोचले.

1. 1.संतानप्राप्तीचा आशीर्वाद आणि पवित्रा-अर्पण: दांपत्य श्रावणात हे व्रत पाळते आणि भगवान विष्णू व भगवान शिव यांना पवित्र दोऱ्याची माळ (पवित्रा) अर्पण करते.
2. 2.श्री हरी / बालगोपाल यांची पूजा: मूर्तीला दूध आणि मध यांनी स्नान घालून पिवळे वस्त्र आणि तुळशीदल अर्पण करा.
3. 3.सामूहिक समर्पण: निःसंतान कुटुंबीयांच्या कल्याणासाठी आध्यात्मिक पुण्य समर्पित करता येते.
4. 4.द्वादशी पारण: द्वादशीच्या सकाळी गाईंना आणि ब्राह्मणांना भोजन घालून लवकर उपवास सोडा.

ऋषी लोमश यांनी महिष्मतीपुरीच्या प्रजेला दिलेला उपदेश संकल्पाने सुरू झाला: पहाटे भगवान नारायणांसमोर घेतलेला तो संकल्प, ज्यात व्रताचे नाव घेतले जाते आणि ते व त्याचे पारण कोणत्याही खंडाविना पूर्ण करण्याचा निश्चय केला जातो. हे व्रत पुण्य राजा महिजित यांना समर्पित करायचे असल्यामुळे, प्रत्येक प्रजाजनाच्या संकल्पात तो हेतू स्पष्टपणे नमूद असणे आवश्यक होते; श्रीकृष्ण युधिष्ठिरांना सांगतात की स्पष्ट निश्चयाशिवाय दुसऱ्याला अर्पण करता येईल असे निश्चित पुण्यच उरत नाही.

व्रतात सूर्योदयापासून सूर्योदयापर्यंत धान्याचा त्याग आवश्यक आहे; जे कठोर शिस्त पाळू शकत नाहीत त्यांच्यासाठी दूध किंवा फळांची सूट आहे. भगवान श्रीधर किंवा बालगोपाल यांची पूजा सकाळी दूध, मध, पिवळे वस्त्र आणि तुळशीने केली जाते, आणि श्रावण महिन्यात भगवान विष्णू व भगवान शिव यांना पवित्र दोरा अर्पण केला जातो. संध्याकाळी पूजा पुन्हा केली जाते, जेव्हा घरातील सदस्य प्रार्थनेचे रात्रिजागरण करतात, आणि त्यातून महिष्मतीपुरी राज्याने आपल्या राजाच्या हितासाठी एकत्र एकवटलेल्या सामूहिक भक्तीची आठवण होते.

व्रताची सांगता द्वादशीच्या सकाळी होते — पंचांगाने त्या वर्षासाठी ठरवलेल्या वेळेत, गाईंना भोजन घालून आणि ब्राह्मणांना भोजन दिल्यानंतर. अशाच एका द्वादशीच्या सकाळी महिष्मतीपुरीच्या प्रजाजनांनी आपले सामूहिक पुण्य राजा महिजित यांना समर्पित केले होते — प्रत्येक एकादशी व्रताच्या समारोपाचे चिन्ह असलेले तेच उदार कृत्य.

श्रावण पुत्रदा एकादशीची शिकवण ऋषी लोमश यांनी उलगडलेल्या शांत न्यायात आहे: राजा महिजित यांचे निःसंतानत्व हे केवळ अपघाती दुर्भाग्य नव्हते, तर स्वतःची तहान आधी भागवण्यासाठी एकदा तहानलेल्या गाईला आणि तिच्या वासराला हुसकावून लावण्याचे थेट फल होते. श्रीकृष्ण युधिष्ठिरांना सांगतात की हे व्रत हे सत्य पुसून टाकत नाही, तर त्याला उत्तर देते — दाखवते की जन्मानुजन्म मूक राहिलेले ऋणही फेडले जाऊ शकते; केवळ पापी व्यक्तीच्या प्रयत्नांनी नव्हे, तर संपूर्ण समाजाने त्याच्यासाठी मनापासून अर्पण केलेल्या भक्तीने.