रमा एकादशी व्रत कथा (कार्तिक कृष्ण पक्ष)

ब्रह्मवैवर्त पुराण आणि पद्म पुराणात राजा युधिष्ठिर भगवान श्रीकृष्णांना विचारतात:

भगवान श्रीकृष्ण उत्तर देतात:

पुढील वाचनासाठी: पद्म पुराणाच्या उत्तरखंडात (समापन खंड), एन. ए. देशपांडे यांच्या इंग्रजी अनुवादातील अध्याय-क्रमांकानुसार, ही एकादशी अध्याय 60 मध्ये सांगितली आहे, जिथे श्रीकृष्ण युधिष्ठिरांना राजा मुचुकुंद, त्यांची कन्या चंद्रभागा आणि जावई शोभन यांची कथा सांगतात. संस्करणे आणि अनुवादांनुसार अध्याय-क्रमांक वेगळे असू शकतात, म्हणून हे केवळ त्या अनुवादासाठी मार्गदर्शक मानावे.

प्राचीन काळी राजा मुचुकुंद नावाचे एक प्रतापी चक्रवर्ती सम्राट पृथ्वीवर राज्य करत होते. ते इंद्र आणि शिव यांचे परम मित्र होते आणि धर्मपालनातील कठोर निष्ठेसाठी प्रसिद्ध होते. त्यांच्या राज्यात एकादशीच्या दिवशी कोणत्याही जीवाने धान्य ग्रहण करू नये असा नियम होता — इतकेच नव्हे तर त्या पवित्र दिवशी हत्ती आणि घोड्यांनाही धान्य दिले जात नसे.

राजा मुचुकुंद यांना चंद्रभागा नावाची एक सद्गुणी कन्या होती, जिचा विवाह राजा चंद्रसेन यांचे पुत्र राजकुमार शोभन यांच्याशी झाला होता.

एके दिवशी राजकुमार शोभन सासरी आले. त्याच दिवशी योगायोगाने कार्तिक कृष्ण पक्षातील रमा एकादशीचा पवित्र दिवस होता.

राजकुमार शोभन यांचे शरीर अत्यंत दुर्बल होते आणि त्यांना भूक सहन होत नसे. चंद्रभागा आपल्या पतीसाठी चिंतित झाली आणि म्हणाली:

राजकुमार शोभन यांनी उपवास करण्याचा संकल्प केला:

दिवसभर शोभन भूक आणि तहानेने व्याकुळ राहिले. मध्यरात्रीपर्यंत तीव्र शारीरिक थकव्यामुळे त्यांची शक्ती क्षीण झाली आणि शोभन भक्तिभावात शांतपणे देह ठेवते झाले.

राजा मुचुकुंद आणि चंद्रभागा यांनी पवित्र नदीकाठी त्यांचे अंत्यसंस्कार केले. परंतु चंद्रभागेने सती जाण्याऐवजी आपल्या पित्याच्या घरीच राहून तपस्वी जीवन स्वीकारण्याचा निश्चय केला आणि आयुष्यभर अखंड श्रद्धेने प्रत्येक एकादशीचे व्रत केले.

रमा एकादशीचे व्रत पाळल्याच्या परम पुण्यामुळे राजकुमार शोभन लगेच मंदराचल पर्वतावर एका तेजस्वी दिव्य राजा म्हणून जन्माला आले!

त्यांना देवपुरी नावाच्या भव्य स्वर्गीय नगरीचा राजा म्हणून राज्याभिषेक झाला. ती सोन्याचे महाल, कल्पवृक्ष यांनी भरलेली होती, आणि तिथे गंधर्व व अप्सरा — दिव्य गायक आणि नर्तिका — सेवेसाठी उपस्थित होत्या. परंतु शोभनने हे व्रत राजकीय बंधनातून अनिच्छेने पाळले असल्यामुळे त्यांचे दिव्य राज्य अस्थिर आणि तात्पुरते (अस्थिर) होते.

एके दिवशी, राजा मुचुकुंद यांच्या राज्यातील सोमशर्मा नावाचे एक ब्राह्मण मंदराचल पर्वतावरून प्रवास करत असताना त्यांनी सोन्याच्या सिंहासनावर बसलेल्या राजा शोभन यांना ओळखले.

सोमशर्मा यांनी विचारले:

शोभन यांनी सांगितले:

सोमशर्मा परत येऊन राजकन्या चंद्रभागेला हा अद्भुत प्रसंग सांगितला.

आनंदित होऊन चंद्रभागा महर्षि वामदेव यांच्या आश्रमात गेली, जिथे त्यांनी वैदिक मंत्रांनी तिला पवित्र केले. त्यानंतर चंद्रभागा मंदराचल पर्वतावर जाऊन आपल्या पतीजवळ पोहोचली.

अत्यंत प्रेमाने चंद्रभागा गंभीरपणे म्हणाली:

पुण्य समर्पित होताच शोभन यांची देवपुरी नगरी घट्ट, सोन्यासारखी आणि कायमस्वरूपी शाश्वत झाली!

ते दिव्य दांपत्य अपार स्वर्गीय आनंद आणि आध्यात्मिक परिपूर्णतेत राहिले, आणि रमा एकादशीच्या परम महिमेचे गुणगान करत राहिले.

1. 1.देवी लक्ष्मी आणि भगवान विष्णूंना समर्पित: दिवाळीच्या उत्सवात भगवान विष्णू आणि देवी रमा (लक्ष्मी) यांची एकत्र पूजा करा.
2. 2.दीपदान: विष्णू मंदिरात आणि तुळशीपुढे अखंड तुपाचे दिवे लावा.
3. 3.शुभ समृद्धीचे दाता: गृहस्थ सौहार्द, समृद्धी आणि आध्यात्मिक मुक्तीच्या इच्छा पूर्ण करते.
4. 4.द्वादशी पारण: द्वादशीच्या सकाळी प्रार्थना आणि ब्राह्मणभोजनानंतर व्रत सोडा.

शोभन यांनी चंद्रभागेसोबत घेतलेला संकल्प त्याच संकल्पाने सुरू झाला जो प्रत्येक एकादशी आपल्या व्रतींकडून अपेक्षित ठेवते: पहाटे भगवान नारायणांसमोर घेतलेला निश्चय, ज्यात रमा एकादशीचे नाव घेऊन शरीराचा विरोध असूनही व्रत आणि त्याचे पारण मागे न हटता पूर्ण करण्याचा निर्धार केला जातो. श्रीकृष्ण युधिष्ठिरांना सांगतात की शोभन यांचा संकल्प खरा होता, पण तो अनिच्छेने, मानाच्या रक्षणासाठी घेतलेला होता, अंतर्मनातील श्रद्धेने नव्हे; म्हणूनच त्यांना मिळालेले राज्य तोपर्यंत अस्थिर राहिले, जोपर्यंत त्यात दुसरी, संपूर्ण हृदयाने केलेली भक्ती जोडली गेली नाही.

व्रतात सूर्योदयापासून सूर्योदयापर्यंत धान्याचा त्याग आवश्यक आहे; जे कठोर शिस्त पाळू शकत नाहीत त्यांच्यासाठी फळे किंवा दूध घेण्याची सूट आहे — हेच मानक राजा मुचुकुंद यांनी आपल्या राज्यातील पशूंसाठीही लागू केले होते. भगवान विष्णू आणि देवी रमा (लक्ष्मी) यांची संयुक्त पूजा सकाळी केली जाते आणि संध्याकाळी पुन्हा केली जाते, जेव्हा मंदिरात आणि तुळशीपुढे अखंड तुपाचे दिवे लावले जातात — कार्तिक मासाचा तो उत्सवी प्रकाश पुढे नेत, जो दिवाळीकडे घेऊन जातो.

व्रताची सांगता द्वादशीच्या सकाळी होते — पंचांगाने त्या वर्षासाठी ठरवलेल्या वेळेत, प्रातःकालीन प्रार्थना आणि ब्राह्मणभोजनानंतर. या अर्पणानंतरच भक्त नव्या दिवसाचा पहिला आहार घेतो. हेच शिस्तपालन — एकदा अनिच्छेने आणि एकदा चंद्रभागेने पूर्ण प्रेमाने पाळलेले — त्या दोघांमध्ये संपूर्ण दिव्य राज्य स्थिर करण्यासाठी पुरेसे ठरले.

रमा एकादशीची शिकवण शोभन आणि चंद्रभागेच्या व्रतातील फरकात दडलेली आहे: दोघांनी एकच व्रत पाळले, तरीही एकाला मिळालेले राज्य टिकू शकले नाही, आणि दुसरीने जीवनभराच्या संचित भक्तीतून स्वेच्छेने अर्पण केलेल्या पुण्याने ते शाश्वत केले. श्रीकृष्ण युधिष्ठिरांना सांगतात की व्रत स्वतः कधीच प्रश्नात नसते, प्रश्न फक्त त्यामागच्या श्रद्धेचा असतो; आणि जे प्रेम पूर्ण मनाने दिले जाते — जसे चंद्रभागेने दिले — ते कर्तव्याने केवळ सुरू झालेले काम पूर्ण करू शकते.