पौष पुत्रदा एकादशी व्रत कथा (पौष शुक्ल पक्ष)
भविष्य पुराणात वर्णिलेली पौष शुक्ल पक्षातील पुत्रदा एकादशीची पावन कथा.
भविष्य पुराणातील श्रीकृष्ण-युधिष्ठिर संवाद
भविष्य पुराण आणि पद्म पुराणानुसार धर्मराज युधिष्ठिर भगवान श्रीकृष्णांना विचारतात:
“हे दयानिधे! पौष मासाच्या शुक्ल पक्षातील एकादशीचे नाव काय आहे? तिची पावन कथा काय आहे आणि ती संतानसुख कसे देते? कृपा करून मला सांगा.”
भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले:
“हे राजा! पौष शुक्ल पक्षातील एकादशीला पौष पुत्रदा एकादशी म्हटले जाते (दक्षिण भारतात तिला वैकुंठ एकादशी म्हणूनही साजरे केले जाते). ‘पुत्रदा’ याचा अर्थ ‘उत्तम संतती देणारी’. या व्रताच्या प्रभावाने निःसंतान दांपत्यांना तेजस्वी, गुणवान आणि दीर्घायुषी संतती प्राप्त होते आणि परलोकात मोक्षही लाभतो.”
पुढील वाचनासाठी: पद्म पुराणाच्या उत्तरखंडात (समापन खंड), एन. ए. देशपांडे यांच्या इंग्रजी अनुवादातील अध्याय-क्रमांकानुसार, ही एकादशी अध्याय 41 मध्ये सांगितली आहे, जिथे श्रीकृष्ण युधिष्ठिरांना उत्तर देताना भद्रावतीचे राजा सुकेतुमान यांची कथा सांगतात. संस्करणे आणि अनुवादांनुसार अध्याय-क्रमांक वेगळे असू शकतात, म्हणून हे केवळ त्या अनुवादासाठी मार्गदर्शक मानावे.
राजा सुकेतुमान आणि राणी शैव्या यांची कथा
प्राचीन काळी भद्रावती नगरीत राजा सुकेतुमान आणि त्यांची राणी शैव्या राज्य करत होते. राजाकडे धन-वैभव, सेना आणि प्रजेचे प्रेम सर्वकाही होते, परंतु त्यांना कोणतेही अपत्य नव्हते.
राजा रात्रंदिवस याच चिंतेत असत:
“पुत्राशिवाय माझ्या पितरांना पिंडदान आणि तर्पण कोण देईल? संतानहीन व्यक्तीचे जीवन आणि गृहस्थाश्रम दोन्ही सुने आहेत.”
दुःखाने व्याकुळ होऊन राजाने आपल्या राज्याचा भार मंत्र्यांवर सोपवला आणि घोड्यावर स्वार होऊन घनदाट वनाच्या दिशेने निघाले.
दहा विश्वेदेवांचा आश्रम
वनात भटकत असताना राजा एका पवित्र सरोवराच्या (मानसरोवर) काठी पोहोचले, जिथे मुनींचा एक पवित्र आश्रम होता. आश्रमात वेदमंत्रांचा दिव्य ध्वनी घुमत होता.
राजाने घोड्यावरून उतरून मुनींच्या चरणी साष्टांग नमस्कार केला.
ऋषी म्हणाले:
“हे राजा! आम्ही दहा विश्वेदेव आहोत आणि या सरोवरावर स्नान व अनुष्ठानासाठी आलो आहोत. आज परम पावन तिथी आहे. आपण इतके दुःखी का आहात?”
राजाने हात जोडून आपल्या संतानहीनतेचे दारुण दुःख सांगितले.
पुत्रदा एकादशीचे वरदान
विश्वेदेव स्मितहास्य करत म्हणाले:
“हे राजा! आज पौष शुक्ल पक्षातील पुत्रदा एकादशीची पावन तिथी आहे. दैवयोगाने आपण आजच्याच दिवशी आमच्या आश्रमात आला आहात. आज विधिपूर्वक पुत्रदा एकादशीचे व्रत करा आणि भगवान नारायणांची आराधना करा. आमचे आशीर्वाद आणि या व्रताच्या पुण्याने आपल्याला निश्चितच उत्तम पुत्रप्राप्ती होईल.”
राजा सुकेतुमान यांनी त्याच दिवशी आश्रमात राहून पूर्ण श्रद्धेने पुत्रदा एकादशीचे व्रत केले आणि रात्रिजागरण केले.
द्वादशीला पारण करून, मुनींचे आशीर्वाद घेऊन राजा आपल्या राजधानीत परतले.
काही काळानंतर राणी शैव्या गर्भवती झाल्या आणि त्यांनी एका परम तेजस्वी, धर्मात्मा आणि पराक्रमी पुत्राला जन्म दिला. तो राजकुमार मोठा होऊन न्यायाने राज्य करू लागला आणि त्याने आपल्या माता-पित्यांचे व पितरांचे नाव तिन्ही लोकांत उज्ज्वल केले.
पूजन आणि व्रत-विधी
- 1.संतानप्राप्तीचे महाव्रत: पती-पत्नी दोघांनी मिळून संतानाच्या इच्छेसाठी आणि त्यांच्या दीर्घायुष्यासाठी हे व्रत करावे.
- 2.बालगोपाल / विष्णू पूजन: भगवान विष्णू किंवा बालगोपाल यांना पंचामृताने स्नान घालून लोणी-मिश्री, खीर आणि तुळशीदल अर्पण करा.
- 3.संतान गोपाल मंत्र: “ॐ देवकीसुत गोविन्द वासुदेव जगत्पते। देहि मे तनयं कृष्ण त्वामहं शरणं गतः॥” याचा जप करा.
- 4.पारण: द्वादशीच्या दिवशी सकाळी ब्राह्मणांना भोजन घालून व्रत सोडा.
संकल्प, उपवासाची शिस्त आणि व्रत-आचरणाची वेळ
विश्वेदेवांनी राजा सुकेतुमान यांना दिलेला उपदेश, इतर प्रत्येक एकादशी व्रताप्रमाणे, संकल्पाने सुरू झाला: पहाटे भगवान नारायणांसमोर घेतलेले वचन, ज्यात पौष पुत्रदा एकादशीचे नाव घेऊन व्रत, रात्रिजागरण आणि त्यानंतरचे पारण कोणत्याही खंडाविना पूर्ण करण्याचा निश्चय केला जातो. परंपरेनुसार पती-पत्नी हा संकल्प एकत्र घेतात, कारण उत्तम संतानाचे फळ संपूर्ण गृहस्थाश्रमासाठी मागितले जाते, केवळ एका व्यक्तीसाठी नाही.
व्रतात सूर्योदयापासून सूर्योदयापर्यंत धान्याचा त्याग अपेक्षित आहे; जे कठोर निर्जल व्रत करू शकत नाहीत त्यांच्यासाठी दूध किंवा फळांची सूट आहे. भगवान विष्णू किंवा बालगोपाल रूपाची पूजा सकाळी पंचामृत, लोणी, खीर आणि तुळशीदलांनी केली जाते आणि संध्याकाळी पुन्हा केली जाते; त्या वेळी कुटुंब रात्रभर संतान गोपाल मंत्राचा जप करत जागरण करते, अगदी जसे राजा सुकेतुमान यांनी आश्रमात आपली एक रात्र झोपेऐवजी प्रार्थनेत घालवली होती.
पारण: द्वादशीला उपवास सोडणे
व्रताची सांगता द्वादशीच्या सकाळी होते, पंचांगाने त्या वर्षासाठी ठरवलेल्या वेळेच्या आत. भक्त ब्राह्मणांना भोजन देऊन दान करतात आणि त्यानंतरच स्वतःचा पहिला आहार घेतात — अगदी जसे राजा सुकेतुमान यांनी विश्वेदेवांच्या आश्रमात राजधानीकडे परतण्यापूर्वी केले होते, जिथे राणी शैव्या योग्य वेळी तो पुत्र जन्माला घालणार होत्या, ज्याची त्यांचे पितर वाट पाहत होते.
आध्यात्मिक शिकवण
पौष पुत्रदा एकादशीची शिकवण राजा सुकेतुमान यांच्या दुःखाच्या क्षणात दडलेली आहे: त्यांनी हे व्रत कोणत्याही नियोजित प्रयत्नातून मिळवले नाही, तर निराशेने सिंहासन सोडून वनाकडे जाताना अनायासे गवसले, तेव्हा ते वंशाला वारस नसण्याच्या भयाने संसार त्यागायला तयार होते. श्रीकृष्ण युधिष्ठिरांना सांगतात की या व्रताची कृपा अनेकदा अगदी अशाच प्रकारे येते — भक्ताच्या प्रयत्नांच्या शिखरावर नव्हे, तर त्याच्या सर्वात खोल समर्पणाच्या क्षणी, आणि त्या बदल्यात केवळ प्रामाणिकपणा मागते, जो वर्षानुवर्षांचे दुःखसुद्धा देऊ शकले नव्हते.
तुम्हाला माहीत आहे का?
पौष शुक्ल पक्षात येणारी पुत्रदा एकादशी उत्तम संतती आणि वंशवृद्धी देणारी मानली जाते.
दक्षिण भारतातील वैष्णव मंदिरांत हिला ‘वैकुंठ एकादशी’ म्हणून वैकुंठ द्वार उघडून साजरे केले जाते.
विश्वेदेवांच्या आशीर्वादाने निःसंतान राजा सुकेतुमान आणि राणी शैव्या यांना तेजस्वी पुत्ररत्नाची प्राप्ती झाली.
संतानाचे दीर्घायुष्य, उत्तम आरोग्य आणि ज्ञान-बुद्धीच्या उन्नतीसाठी पालक हे व्रत करतात.
अधिष्ठात्री देवता आणि पारण
हे व्रत भगवान नारायणांना समर्पित आहे; द्वादशीच्या सकाळी सूर्योदयानंतर उपवास सोडला जातो, आणि हरिवासर संपल्यानंतरच पारण काटेकोरपणे पाळण्याची काळजी घेतली जाते.
Vishnu
हिंदू धर्म से और
संबंधित शिकवणी
तीच शिकवण, विविध परंपरांमध्ये प्रतिध्वनीत