वरुथिनी एकादशी व्रत कथा

पद्म पुराणाच्या उत्तरखंडातील अध्याय 48 मध्ये राजा युधिष्ठिर भगवान श्रीकृष्णांना विचारतात की वैशाख कृष्ण पक्षातील एकादशीचे नाव काय आणि तिचे पुण्य किती आहे. श्रीकृष्ण सांगतात की ही तिथी वरुथिनी एकादशी आहे; ‘वरुथिनी’ म्हणजे अभेद्य ढाल किंवा चिलखत, ‘कवच’. कारण हे व्रत पाळल्याने भक्ताचे या जन्मी शारीरिक व्याधी, पाप आणि दुर्दैव यांपासून रक्षण होते, आणि पुढील जन्मी कल्याण व मोक्ष प्राप्त होतो.

प्राचीन काळी राजा मांधाता नर्मदा नदीच्या काठी उदारतेने राज्य करत होते; प्रजेचे कल्याण आणि आपली आध्यात्मिक शिस्त यांना ते समानतेने जपत. एकदा अरण्यात एकटेच ध्यान व प्रार्थनेत मग्न असताना एका अस्वलाने त्यांच्यावर अचानक हल्ला केला; त्याने त्यांचा पाय जबड्यात पकडून त्यांना जमिनीवरून ओढत नेले. लढण्यासाठी ध्यान सोडून देण्याऐवजी मांधाता अस्वल त्यांना फाडत असतानाही विष्णूंची प्रार्थना करत राहिले, आणि त्या कसोटीला त्यांनी जशी शिस्त सिंहासनावर दाखवली होती तशाच शिस्तीने सहन केले.

भगवान विष्णूंनी राजाची प्रार्थना ऐकली आणि हस्तक्षेप करून अस्वलाला हाकलून लावले; मांधात्याचा जीव वाचला. सुटकेनंतरही त्यांच्या पायाची इजा गंभीर होती — भगवंतांच्या हस्तक्षेपाने ती जखम जीवघेणी होण्यापासून थांबली होती, पण अजून ती पूर्णपणे पुसली गेली नव्हती. त्यानंतर भगवान विष्णूंनी जखमी राजाला मथुरेला जाऊन वराह अवतारांची पूजा करण्यास सांगितले — ज्या वराह रूपात भगवंतांनी एकदा विश्वसागरातून पृथ्वी वर उचलली होती — आणि त्याच वेळी वरुथिनी एकादशीचे व्रत पूर्ण श्रद्धेने पाळण्यास सांगितले.

मांधात्यांनी सांगितल्याप्रमाणे अक्षरशः आज्ञापालन केले; जखमी असूनही ते मथुरेला गेले, वरुथिनी एकादशीचे व्रत पाळले आणि वराह रूपाची पूजा केली. व्रताच्या संचित पुण्याने त्यांचा जखमी पाय पूर्वस्थितीत आला. त्या भयंकर ध्यानापर्यंत त्यांच्या मागे आलेल्या पूर्वपापांच्या ओझ्यातूनही राजाची मुक्ती झाली; अस्वलाचा हल्ला, मागे वळून पाहता, त्यांच्या शरीराला आवश्यक होते त्यापेक्षा खोल उपचाराचा प्रसंग ठरला.

त्याच कथेत इक्ष्वाकु वंशातील आणखी एक राजा, धुंधुमार यांचाही उल्लेख आहे, ज्यांच्यावर भगवान शिवांनी एका पूर्वीच्या अपराधाच्या शिक्षेस्तव शाप ठेवला होता. मांधात्याचे दुःख अस्वलाच्या हल्ल्याने अचानक आले, तर धुंधुमार यांचे दुःख दैवी न्यायाखाली वर्षानुवर्षे दीर्घकाळ सहन केलेली व्याधी होती. मांधात्याने दाखवलेल्या त्याच समर्पित मनाने वरुथिनी एकादशीचे व्रत करून धुंधुमार यांना त्या शापातून पूर्णतः मुक्ती मिळाली, आणि शापाने रोखलेल्या दैवी कृपेत त्यांना पुन्हा स्थान मिळाले.

श्रीकृष्ण सामान्य दानांचे चढत्या क्रमाने वर्गीकरण करून व्रताचे पुण्य स्पष्ट करतात. घोड्याचे दान चांगले, पण हत्तीचे दान अधिक श्रेष्ठ; हत्तीच्या दानापेक्षा भूमीदान श्रेष्ठ; भूमीदानापेक्षा तिळाचे दान श्रेष्ठ; तिळाच्या दानापेक्षा सुवर्णदान श्रेष्ठ; आणि सुवर्णदानापेक्षा धान्यदान, म्हणजे अन्नदान, श्रेष्ठ. यांपेक्षाही उच्च स्थानी विद्यादान, म्हणजे ज्ञानाचे दान, आणि कन्यादान, म्हणजे सद्गुणी कन्येचा विवाह करून देणे, ही पृथ्वीवर साध्य होणारी सर्वोच्च पुण्ये मानली जातात. नंतर श्रीकृष्ण घोषित करतात की शंभर कन्यादानांचे किंवा कुरुक्षेत्रात सूर्यग्रहणाच्या वेळी सुवर्णदानाचे पुण्य, केवळ श्रद्धेने वरुथिनी एकादशीचे व्रत पाळल्याने मिळते. हे एकच व्रत प्रसिद्ध दानकर्मांच्या संपूर्ण शिडीच्या वर उभे आहे.

व्रताचा आरंभ दशमीच्या सकाळी संकल्पाने होतो; भक्त भगवान विष्णूंसमोर व्रत पाळण्याचा हेतू औपचारिकरीत्या जाहीर करतो. दशमी आणि एकादशीदरम्यान काही वस्तू कठोरपणे वर्ज्य आहेत: कांस्याची भांडी, उडीद, हरभरा, पालक, मध आणि एका दिवसात दुसरे भोजन. जुगार, राग, असत्य, निंदा आणि दिवसा झोप यांचेही वर्ज्य आहे, कारण प्रत्येक दोष व्रताचे संचित पुण्य कमी करू शकतो. पूजा भगवान मधुसूदनांची केली जाते — पहाटे स्नानानंतर पांढरी व पिवळी सुगंधी फुले, चंदनाची उटी आणि शुद्ध तुपाचे दिवे अर्पण करून. पारण, म्हणजे उपवास सोडणे, द्वादशीच्या सकाळी योग्यरीत्या होते — गाईंना भोजन देऊन आणि ब्राह्मणांना दान केल्यानंतर, निर्धारित वेळेआधी कधीही घाईने नव्हे.

‘वरुथिनी’ — कवच किंवा ढाल — हे नाव या विशिष्ट कथेला असामान्य अचूकतेने लागू होते. मांधाता आणि धुंधुमार दोघांनी दुखापत सोसली — एक अचानक आणि शारीरिक, एक दीर्घकाळ चालणारी आणि आध्यात्मिक — जी व्रताच्या पाळण्याने घडण्यापासून थांबली नाही, पण शेवटी पुसली गेली. जी ढाल प्रत्येक जखम टाळते ती या कथेपेक्षा वेगळी गोष्ट सांगते. उलट, ही कथा अशा संरक्षणाचे चित्र देते जे आधीच जखमी झालेल्या भक्तापर्यंत पोहोचते, आणि झालेले नुकसान भरून काढते; अशी ढाल जिची खरी शक्ती प्रहार बसल्यानंतरच सर्वात स्पष्ट दिसते.

मांधात्याची जखम दिसणारी आणि अचानक होती, एका भयंकर भेटीत दात आणि नखांनी केलेली. धुंधुमार यांची जखम अदृश्य आणि संथ होती, एखाद्या नाट्यमय क्षणाशिवाय वर्षानुवर्षे शांतपणे वाहिलेला शाप. या दोन अत्यंत भिन्न व्याधींना एकाच व्रताच्या उपचारशक्तीखाली जोडण्याचा कथेचा निर्णय एक हेतुपूर्वक मुद्दा मांडतो: वरुथिनी एकादशी केवळ एका प्रकारच्या दुःखात विशेषज्ञ नाही आणि इतर प्रकार अस्पर्श ठेवत नाही. अशा दोन्ही प्रकारच्या जखमा असलेला भक्त — अचानक असो वा संथ, दिसणारी असो वा लपलेली — या कथेत आपल्यासारख्या परिस्थितीचे उदाहरण शोधू शकतो, दुसऱ्याच्या वेगळ्या संकटाला स्वतःच्या शब्दांत अनुवादित करावे लागत नाही.

श्रीकृष्णांचे दानकर्मांचे क्रमवार वर्गीकरण, ज्यात प्रत्येक पुढचे दान आधीच्यापेक्षा श्रेष्ठ ठरते, केवळ वरुथिनी एकादशीच्या स्तुतीपलीकडे एक उद्देश साधते. दान, भूमी, सुवर्ण, धान्य, ज्ञान, कन्येचा विवाह — ही शिडी दानधर्माच्या पुण्यावर वाढलेल्या प्रत्येक श्रोत्याला परिचित आहे, आणि मग हे एकच व्रत संपूर्ण शिडीच्या वर एकाच वेळी ठेवले जाते. ज्याच्याकडे कधीही हत्ती, शेत किंवा कुरुक्षेत्रात दान करण्याइतके सुवर्ण नसेल, अशा भक्ताला या तुलनेत विशिष्ट आश्वासन मिळते: दानसंस्कृतीने जिथे सर्वोच्च पुण्य मानले आहे ते शिखर, फक्त भक्ती आणि शिस्त लागणाऱ्या व्रतातून पोहोचण्याजोगे आहे — ते सर्वात गरीब घरालाही तत्त्वतः उपलब्ध आहे, जसे अस्वलाने जखमी केलेल्या किंवा स्वतः शिवाच्या शापाखाली आलेल्या राजाला होते.