पापमोचिनी एकादशी व्रत कथा (चैत्र कृष्ण पक्ष)

भविष्योत्तर पुराणात, राजा युधिष्ठिर भगवान श्रीकृष्णांना विचारतात:

भगवान श्रीकृष्ण उत्तर देतात:

ज्यांना मूळ ग्रंथ पाहायचा आहे त्यांच्यासाठी: पद्म पुराणाच्या उत्तरखंडात (शेवटच्या भागात), एन. ए. देशपांडे यांच्या इंग्रजी अनुवादानुसार, ही एकादशी अध्याय ४६ मध्ये सांगितली आहे; तिथे सम्राट मांधाता यांच्या विनंतीवरून लोमश ऋषी मेधावी ऋषी आणि अप्सरा मंजुघोषा यांची कथा सांगतात. अध्याय-क्रमांक आवृत्ती आणि अनुवादानुसार वेगळे असतात, म्हणून हे त्या विशिष्ट अनुवादासाठीचे मार्गदर्शक म्हणून वाचावे.

चैत्ररथ अरण्याच्या दिव्य आश्रमात, महर्षी च्यवनांचे पुत्र, तरुण ऋषी मेधावी भगवान शिवांना अर्पित अखंड, कठोर तपश्चर्येत मग्न होते.

तरुणाचे तेजस्वी तपोबल पाहून स्वर्गाचे राजा इंद्र भयभीत झाले की मेधावी आपले स्वर्गीय सिंहासन मागू शकतील. इंद्रांनी मोहक स्वर्गीय नर्तिका (अप्सरा) मंजुघोषा हिला कामदेव (इच्छेचे देवता) यांच्यासोबत तरुण ऋषींचे तप भंग करण्यासाठी पाठवले.

मेधावींच्या आश्रमाजवळ मधुर गाणी गात आणि पैंजणांच्या गोड नादात नाचत मंजुघोषेने ऋषींची इंद्रिये मोहित केली. तिच्या स्वर्गीय सौंदर्याने मोहित होऊन मेधावी ऋषींनी आपले तपाचे व्रत मोडले, आणि अनेक वर्षे तिच्यासोबत आनंदमय भ्रमात राहिले.

एके दिवशी मंजुघोषेने आदराने नमस्कार करून इंद्रांच्या स्वर्गलोकात परतण्याची परवानगी मागितली:

मेधावी उत्तरले:

मंजुघोषा मृदू हसून म्हणाली:

हे ऐकून ऋषी मेधावींना खोल धक्का आणि शोक झाला. वासनेमुळे आपले आयुष्यभराचे तप, पुण्य आणि आध्यात्मिक सामर्थ्य विरघळले आहे, हे त्यांना उमगले. क्रोधाने व्याकूळ होऊन मेधावींनी त्या स्वर्गीय कन्येला शाप दिला:

मंजुघोषा कडवटपणे रडली, ऋषींच्या चरणी लोटांगण घालून तिने दया आणि शापाचा अंत मागितला.

आपला राग शांत करत ऋषी मेधावी शाश्वत शास्त्र स्मरून म्हणाले:

मेधावी स्वतः लज्जित होऊन आपले पिता, महर्षी च्यवन यांच्याकडे परतले. आपल्या पुत्राला आध्यात्मिक तेजापासून वंचित पाहून च्यवनांनी उपदेश केला:

ऋषी मेधावी आणि मंजुघोषा दोघांनीही भगवान विष्णूंप्रती पूर्ण श्रद्धा आणि भक्तीने व्रत पाळले. भगवंतांच्या अपार कृपेने सर्व पापे वणव्यात वाळलेल्या गवताप्रमाणे विरघळली. मंजुघोषा तिच्या प्रेतयोनीच्या शापातून मुक्त होऊन स्वर्गाला गेली, आणि ऋषी मेधावींनी आपले परम आध्यात्मिक तेज पुन्हा प्राप्त केले.

1. 1.पापांचा नाश: पापमोचनी एकादशीला प्रामाणिक पश्चात्ताप आणि उपवास केल्याने आत्मा मागील कर्मचुका आणि नकारात्मक आसक्तीपासून शुद्ध होतो.
2. 2.भगवान विष्णू (चतुर्भुज) यांची पूजा: भगवान विष्णूंच्या चतुर्भुज रूपाला पिवळी फुले, चंदन, धूप आणि ताजी फळे अर्पण करा.
3. 3.विष्णुसहस्रनामाचे पठण: रात्र पवित्र नामांच्या पठणात आणि पवित्र ग्रंथांच्या वाचनात घालवा.
4. 4.द्वादशीचे पारणा: सकाळच्या प्रार्थना आणि ब्राह्मणभोजन झाल्यानंतर पुढील सकाळी लवकर उपवास सोडा.

च्यवनांनी मेधावींना दिलेला उपदेश आणि मेधावींनी मंजुघोषेला दिलेला उपदेश, दोन्ही एकाच प्रकारे सुरू झाले: संकल्पाने, म्हणजे पहाटे भगवान विष्णूंसमोर घेतलेला प्रतिज्ञा-संकल्प, ज्यात भक्त पापमोचनी एकादशीचे नाव घेतो आणि तिचा उपवास व त्यानंतरचे पारणा कोणतीही चूक न करता पूर्ण करण्याचा निर्धार करतो. श्रीकृष्ण युधिष्ठिरांना सांगतात की हा संकल्पच खऱ्या प्रायश्चित्ताला केवळ खंतीपासून वेगळे करतो, कारण मेधावींनी रागात उच्चारलेल्या शापासारख्या गंभीर शापाला केवळ दुःख नव्हे, तर पूर्ण करण्याचे औपचारिक व्रत आवश्यक होते.

उपवासात सूर्योदयापासून सूर्योदयापर्यंत धान्य वर्ज्य असते, ज्यांना कठोर शिस्त पाळता येत नाही त्यांच्यासाठी फळे अनुमत असतात. चतुर्भुज भगवान विष्णूंची पूजा सकाळी पिवळी फुले, चंदन आणि धूप अर्पण करून केली जाते, आणि संध्याकाळी ती पुन्हा होते, जेव्हा कुटुंब रात्रभर जागे राहून विष्णुसहस्रनाम पठण करते, जसे मेधावी आणि मंजुघोषा यांनी एकत्र मिळून त्या दोघांना बांधणारा शाप विरघळवण्यासाठी केले होते.

उपवासाची सांगता द्वादशीच्या सकाळी पारणाने होते, त्या वर्षासाठी पंचांगाने निश्चित केलेल्या कालावधीत. सकाळच्या प्रार्थनेनंतर भक्त ब्राह्मणांना भोजन देतात आणि मगच स्वतःचे पहिले जेवण घेतात; संयम आणि उदारतेचे हे चक्र पूर्ण होते, ज्याने कथेत ऋषींची गमावलेली तपश्चर्या आणि अप्सरेचे हरवलेले सौंदर्य एकाच झटक्यात पुनर्स्थापित केले.

पापमोचनी एकादशीची शिकवण एकाच वेळी दोन दिशांनी कार्य करते: मंजुघोषेला तिने न निवडलेला शाप विरघळवण्यासाठी ती दिली जाते, आणि मेधावींना त्यांनी स्वतःवर रागाने आणि वासनेनेही ओढवलेली चूक विरघळवण्यासाठी ती दिली जाते. श्रीकृष्ण युधिष्ठिरांना सांगतात की हे व्रत मोहाला बळी पडण्याचे पाप आणि त्याच्या प्रत्युत्तरात अतिकठोरपणे शाप देण्याचे पाप यांत भेद करत नाही; शेवटी दोन्ही केवळ पापच आहेत, आणि त्या दोन्ही एकाच प्रामाणिक भक्तीच्या रात्रीसमोर विरघळतात.