भक्तामर स्तोत्र

मी भक्त आणि ऋषी यांच्या मुकुटातील रत्नांच्या कांतीने चमकणाऱ्या, पापांचे दाट अंधार दूर करणाऱ्या आणि संसारसागरात बुडालेल्यांना एकमेव आश्रय देणाऱ्या, आदिदेव जिनाच्या चरणकमलांना पूर्णपणे नमस्कार करतो.

ज्यांची सर्व शास्त्रांच्या ज्ञानाने युक्त अशा परिपूर्ण बुद्धीने संपन्न देवराजांद्वारे तिन्ही लोकांचे मन मोहून टाकणाऱ्या स्तोत्रांनी स्तुती केली जाते, त्या प्रथम जिनाची, जिनेश्वराची मी आता स्तुती करेन.

मी ज्ञानहीन असूनही, ज्ञानीजनांनी पूजनीय असलेल्या तुमच्या चरणकमलांची स्तुती करण्याचा निर्लज्जपणे निश्चय केला आहे. खरा चंद्र सोडून पाण्यातील चंद्राचे प्रतिबिंब पकडण्याचा प्रयत्न करणारा मूर्खच हे करू शकेल.

हे गुणसागरा, चंद्रकिरणांपेक्षाही असंख्य असलेल्या तुमच्या गुणांचे वर्णन देवगुरूसारखा ज्ञानीही कसे करू शकेल? ज्या संसारसागरात विश्वप्रलयाच्या वाऱ्याने खवळलेल्या मगरींची आवर्तने आहेत, तो कोण फक्त आपल्या भुजांनी पार करू शकेल?

तरीही, हे मुनीश्वरा, तुमच्या भक्तीने प्रेरित होऊन, मी शक्तीहीन असूनही स्तोत्ररचना करण्याचा उद्योग करतो. हरिण आपल्या बालकावरील प्रेमापोटी आपल्या दुर्बलतेकडे दुर्लक्ष करून सिंहाजवळ जात नाही काय?

माझे विद्वत्ता अत्यल्प आहे, विद्वानांमध्ये ती उपहासाचा विषय आहे, तरीही तुमची भक्ती मला जोरदारपणे वाचाल करते. ज्याप्रमाणे वसंत ऋतूत कोकिळा आंब्याच्या सुंदर मंजरींमुळे मधुर गाणे गाते.

तुमची स्तुती केल्याने, अनंत जन्मांमध्ये साचलेली देहधारी प्राण्यांची पापे क्षणार्धात नष्ट होतात, ज्याप्रमाणे संपूर्ण जगाला व्यापलेल्या रात्रीचा दाट अंधार सूर्यकिरणांनी त्वरित दूर होतो.

हे जाणून, हे प्रभो, मी तुमच्या सामर्थ्यावर अवलंबून राहून, आपल्या क्षीण बुद्धीनेही हे स्तोत्र रचतो. कारण कमळाच्या पानावर ठेवलेला जलबिंदू निश्चितच मोत्याची कांती प्राप्त करून सज्जनांची मने आनंदित करतो.

सर्व दोष दूर करणाऱ्या या स्तोत्राचा उल्लेख नको, तर तुमच्याविषयीची केवळ चर्चाही जगाची पापे नष्ट करते. ज्याप्रमाणे हजार किरणांनी युक्त सूर्य दूर असला तरी त्याचा प्रकाशच तलावातील कमळे उमलवतो.

हे जगदलंकारा, हे प्राणिनाथा, जे पृथ्वीवर तुमच्या सर्व गुणांनी तुमची स्तुती करतात ते तुमच्यासारखे होतात हे आश्चर्यकारक नाही. कारण काय? राजाने सन्मानित केलेला मनुष्य आपल्या आश्रयाला स्वतःसारखे करत नाही काय?

एकदा डोळ्यांनी, निमिष न करता पाहण्यायोग्य अशा तुम्हाला पाहिले की, त्यांना दुसरीकडे आनंद मिळत नाही. चंद्रकिरणांची कांती असलेल्या क्षीरसागराचे दूध प्यायल्यानंतर, कोण सामान्य समुद्राचे खारे पाणी प्यायला इच्छितो?

हे तिन्ही लोकांच्या एकमेव भूषणा, तुमचे शरीर असंख्य अणूंनी बनलेले आहे, प्रत्येक अणू शांत आणि निर्विकार कांतीने युक्त आहे. पृथ्वीवर तेवढेच अणू आहेत, कारण तुमच्यासारखा दुसरा कोणताही आकार नाही.

देव, मानव आणि सर्प यांचे डोळे मोहित करणारा व तिन्ही लोकांत अतुलनीय असा तुमचा मुखकमल आणि डागाने डागाळलेला व दिवसा वाळलेल्या पानासारखा फिक्कट पडलेला चंद्रबिंब यांच्यात किती अंतर आहे!

पौर्णिमेच्या चंद्रकलेसारखी शुद्ध असलेली तुमची गुणे तिन्ही लोकांत व्याप्त आहेत. हे त्रैलोक्यनाथा, तुमच्याशरण आलेल्या लोकांना, जे इच्छेनुसार मुक्त संचार करतात, त्यांना कोण रोखू शकेल?

हे देवा, देवांगना सुद्धा तुमच्या मनाला जराही भरकटवू शकत नाहीत हे काय आश्चर्य? पर्वतांनाही हलविणाऱ्या प्रळयाच्या वाऱ्याने मंदाराचल शिखर कधी हलू शकेल का?

हे प्रभो, तुम्ही धूर नसलेला, वात नसलेला आणि तेलाची गरज नसलेला दिवा म्हणून संपूर्ण तीन लोक प्रकाशित करता. तुम्ही दुसरा एक दिवा आहात, जगाचा प्रकाश आहात, ज्यापर्यंत पर्वत हलविणारे वारेही पोहोचू शकत नाहीत.

हे मुनींच्या स्वामी, तुम्ही कधी मावळत नाही, राहूच्या तोंडी कधी जात नाही आणि सर्व लोकांना एकाच वेळी तत्काळ प्रकाशित करता. ढगांनी अडथळा न होणारे तुमचे वैभव जगातील सूर्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे.

तुमचे कमलमुख सदैव उदयास येऊन मोठ्या मोहाचा अंधकार दूर करते, राहूच्या मुखाने किंवा ढगांनी अगम्य आहे, अमर्याद तेजाने चमकत आहे, अभूतपूर्व चंद्राप्रमाणे जगाला प्रकाशित करते.

हे प्रभो, तुमच्या मुखचंद्राने अंधकार नाहीसा झाला असता, रात्री चंद्राची किंवा दिवसा सूर्याची काय गरज? भातशेती भरभराटीला आली असता पाण्याच्या ओझ्याने वाकलेल्या ढगांचा काय उपयोग?

ज्ञान तुमच्यामध्ये पूर्ण व्याप्तीने प्रकाशते, तसे ते ब्रह्मा, विष्णु किंवा इतर स्वामींमध्ये प्रकाशत नाही. जसे तेज चमकदार रत्नांमध्ये महानता प्राप्त करते, तसे ते काचेच्या तुकड्यात, जरी तो किरणांनी भरलेला असला तरी, प्राप्त करत नाही.

ब्रह्मा, विष्णु इत्यादींना पाहणे मी चांगले मानतो, कारण त्यांना पाहिल्याने हृदय तुमच्यात समाधान पावते. हे प्रभो, पृथ्वीवर तुम्हाला पाहून काय उपयोग, जेव्हा दुसरा कोणीही, दुसऱ्या जन्मातही, तुमच्यासारखे मन मोहित करत नाही?

शेकडो हजारो स्त्रिया पुत्रांना जन्म देतात, पण तुमच्यासारखा पुत्र कोणत्याही मातेने जन्म दिलेला नाही. सर्व दिशा सूर्याच्या किरणांना धारण करतात, पण फक्त पूर्व दिशाच त्या तापदायक किरणपुंजाला जन्म देते.

मुनी तुम्हाला परमपुरुष, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, शुद्ध, अंधारापलीकडील असे घोषित करतात. तुम्हाला पूर्णपणे जाणून ते मृत्यूवर विजय मिळवतात. हे मुनींच्या स्वामी, मोक्षदशेचा दुसरा कोणताही मार्ग नाही.

ज्ञानी लोक तुम्हाला अक्षर, सर्वव्यापी, अचिंत्य, अनंत, आदिम, परिपूर्ण, स्वामी, अंतहीन, निरिच्छतेचा ध्वज, योगीश्वर, योगज्ञ, एक आणि अनेक, ज्ञानस्वरूप आणि शुद्ध असे म्हणतात.

तुम्ही बुद्ध आहात, कारण तुमच्या प्रबुद्ध बुद्धीमुळे ज्ञानी लोक तुमची पूजा करतात. तुम्ही शंकर आहात, कारण तुम्ही तिन्ही लोकांना मंगलकारक आहात. तुम्ही निर्माता आहात, हे स्थिर स्वामी, कारण तुम्ही मोक्षमार्ग स्थापित करता. स्पष्टपणे, हे प्रभो, तुम्ही परमपुरुष आहात.

हे प्रभो, तिन्ही लोकांचे क्लेश दूर करणाऱ्या तुम्हाला नमस्कार. पृथ्वीचे शुद्ध भूषण असणाऱ्या तुम्हाला नमस्कार. तिन्ही लोकांच्या परमेश्वरा तुम्हाला नमस्कार. हे जिना, संसारसागर कोरडा करणाऱ्या तुम्हाला नमस्कार.

हे मुनींच्या स्वामी, तुम्ही सर्व गुणांनी अपवाद न करता संपन्न आहात हे काय आश्चर्य? आणि जे दोष निरनिराळे आश्रय शोधून गर्विष्ठ झाले आहेत, ते स्वप्नातही तुम्हाला कधी दिसत नाहीत हे काय आश्चर्य?

तुमचे शुद्ध रूप, उंच अशोक वृक्षाखाली आसनस्थ असून तीव्र किरणे उत्सर्जित करते, स्पष्टपणे प्रज्वलित किरणांनी अंधाराच्या समूहाचा नाश करताना, ढगाजवळ उभे असताना, सूर्याच्या गोलकाप्रमाणे तेजस्वीपणे चमकते.

तुमचे सोन्यासारखे चमकणारे शरीर, मौल्यवान रत्नांच्या विविध ठिणग्यांनी सुशोभित केलेल्या सिंहासनावर, हजार किरणांसह सूर्याचा गोल सूर्योदय पर्वताच्या उंच शिखरावर असून त्याच्या किरणांचे जाळे आकाशात चमकत आहे, अशा प्रकारे तेजस्वीपणे शोभते.

तुमचे शरीर, वितळलेल्या सोन्याच्या चमकीसह, हलणाऱ्या पांढऱ्या चौऱ्यांच्या सुंदर तेजाने, मेरु पर्वताच्या सुवर्ण शिखराप्रमाणे, ज्याचे शुद्ध धबधब्याचे प्रवाह उदयोन्मुख चंद्राप्रमाणे वाहतात, उंच आणि तेजस्वी, असे चमकते.

तुमची तीन छत्रे, चंद्राची चमक असलेली, उंच ठेवलेली, सूर्याच्या किरणांचा प्रभा मावळवणारी, मोत्यांच्या गुच्छांनी सुशोभित केलेली, तीन लोकांवर तुमचे सर्वोच्च अधिपत्य जाहीर करत चमकतात.

एक दिव्य डफ, त्याच्या गंभीर ध्वनीने दिशा भरून टाकणारा, तीन लोकांच्या लोकांसाठी शुभ समारंभ निर्माण करण्यात निपुण, खऱ्या धर्माचा विजय जाहीर करणारा, आकाशात वाजतो, तुमची कीर्ती घोषित करतो.

ते मंदार, मेरु, पारिजात, संतानक इत्यादि दैवी फुलांचा वर्षाव आहे का, किंवा ते तुमच्या शब्दांचा प्रवाह आहे, ज्यात सुगंधी पाण्याचे थेंब आणि सौम्य वारे आहेत, स्वर्गातून पडत आहेत?

प्रभूचा तेज, त्याच्या तेजस्वी चमकीने, तीन लोकांतील सर्व तेजस्वी प्राण्यांच्या तेजाला मागे टाकत, उगवत्या सूर्याप्रमाणे असंख्य किरणांसह, चंद्राप्रमाणे सौम्य असलेल्या रात्रीलाही जिंकतो.

हे प्रभो, तुमचे दिव्य प्रवचन, खऱ्या धर्माचे सार स्पष्ट करण्यात निपुण, स्वर्ग आणि मोक्षाच्या मार्गासाठी इच्छित, भाषांच्या स्वरूपात रूपांतराच्या गुणांद्वारे वापरले जाते, स्पष्ट अर्थांसह, तीन लोकांच्या हितासाठी.

हे जिनेश्वरा, तुमचे चरण, फुललेल्या सुवर्ण कमळांची चमक असलेले, नखांच्या चमकदार किरणांनी सुशोभित केलेले, असे आहेत की तुम्ही जिथे जिथे ठेवता तिथे ज्ञानी लोक तिथे कमळांची कल्पना करतात.

हे जिनेश्वरा, धर्म शिकविण्याच्या पद्धतीत तुमचा गौरव इतरांमध्ये आढळत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्याचा प्रकाश अंधार दूर करतो, तसे ग्रहांबाबत नाही, जरी ते तेजस्वी असले तरी.

ऐरावतासारखा वेडा हत्ती, गालातून मद गळत, भुणभुणणाऱ्या मधमाशांचा थवा, वाढलेला राग, हिंसकपणे धावताना पाहून, ज्यांनी तुमचा आश्रय घेतला आहे त्यांना भीती वाटत नाही.

सिंह, चमकदार रक्त टपकणाऱ्या हत्तीच्या फुटलेल्या कपाळावरील मोत्यांनी सुशोभित केलेल्या जमिनीवर पाऊल ठेवले तरी, त्याच्या स्थिर हालचालीत, पर्वताप्रमाणे दृढ असलेल्या तुमच्या चरणांच्या जोडीवर पाऊल ठेवत नाही.

एक जंगली आग, कल्पाच्या शेवटच्या आगीप्रमाणे, चमकदार ठिणग्यांनी पेटलेली, जणू विश्व गिळंकृत करत आहे, एखाद्याकडे धावत येताना, तुमच्या नावाचा जप करण्याच्या पाण्याने पूर्णपणे विझवली जाते.

एक साप, लाल डोळे, कामुक कोकिळेसारखा काळा घसा, क्रोधी, फणा उंचावून, धावत येत, त्या व्यक्तीच्या चरणांच्या जोडीने तुडवला जातो, ज्याच्या हृदयात तुमचे नाव, साप-मोहिनी, आहे, कोणत्याही भीतीशिवाय.

लढाईत, सामर्थ्यशाली राजांचे सैन्यही, सरपटणाऱ्या घोड्यांचा आणि गर्जणाऱ्या हत्तींचा भयंकर आवाज असलेले, उगवत्या सूर्याच्या किरणांनी अंधार जसा त्वरित नष्ट होतो, तसा तुमच्या नावाच्या केवळ जपाने त्वरित चकनाचूर होते.

रणामध्ये, भाल्यांच्या टोकांनी भोसकलेल्या हत्तींच्या रक्ताने, रक्ताच्या वाहत्या पुराने, आणि पलीकडे जाण्यास उत्सुक असलेल्या सैनिकांनी भयंकर झालेल्या त्या रणांगणात, जे तुमच्या चरणांच्या कमलवनात शरण जातात, ते अजिंक्य शत्रूंनाही जिंकून विजयी होतात.

भयानक मगरी, मासे आणि भीतीदायक पाण्याखालील आग यांनी खवळलेल्या समुद्रात, जे तुमचे स्मरण करतात, ते उंच लाटांवर स्वार होऊन नावेतून भय सोडून पलीकडे जातात.

जे मर्त्य भयंकर पुरांच्या जड ओझ्याने दबलेले, दयनीय अवस्थेला पोहोचलेले, जीवनाची आशा गमावलेले असतात, ते तुमच्या कमल चरणांच्या रजेच्या अमृताने शरीर लेपून कामदेवाप्रमाणे सुंदर होतात.

जे पुरुष तुमच्या नामाच्या मंत्राचे सदैव स्मरण करतात, त्यांची शरीरे डोक्यापासून गुडघ्यापर्यंत लोखंडी साखळ्यांनी बांधलेली असली आणि मोठ्या बेड्यांच्या टोकांनी त्यांचे पाय घासले जात असले तरी, ते त्वरित बंधन आणि भय यांपासून मुक्त होतात.

मदोन्मत्त हत्ती, सिंह, वणवा, सर्प, युद्ध, समुद्र, महापूर किंवा कारावास यामुळे उत्पन्न होणारे भय—तुमची ही स्तुती म्हणणाऱ्या ज्ञानी माणसाचे ते भय, जणू भयालाच भीती वाटल्यासारखे, लवकर नष्ट होते.

हे जिनेश्वरा, गुणांनी युक्त, विविध रंगीबेरंगी शब्दरूपी फुलांनी भक्तीपूर्वक मी अर्पण केलेली स्तोत्रांची माळ, जो माणूस नेहमी आपल्या गळ्यात धारण करतो, तो अडथळ्याशिवाय लक्ष्मीला प्राप्त करतो आणि सन्मानित व उन्नत होतो.