ଶତ୍ରୁଞ୍ଜୟ ପାହାଡ଼

ଗୁଜରାଟ ରାଜ୍ୟର ପାଲିଟାନା ନଗର ନିକଟରେ ଥିବା ଶତ୍ରୁଞ୍ଜୟ ପାହାଡ଼ ଜୈନ ପରମ୍ପରାର ଅନ୍ୟତମ ସର୍ବାଧିକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ; ଏହାର ପବିତ୍ରତା ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଧନେଶ୍ୱରଙ୍କ ରଚିତ ସଂସ୍କୃତ ଗ୍ରନ୍ଥ ଶତ୍ରୁଞ୍ଜୟ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ଲିପିବଦ୍ଧ। ଏହି ପାହାଡ଼ ଚାରିପାଖର ସମତଳ ଭୂମିରୁ ପ୍ରାୟ 600 ମିଟର ଉଚ୍ଚ। ଏହା 800ରୁ ଅଧିକ ସଂରଚନା ଥିବା ମନ୍ଦିରର ଏକ ବିଶାଳ ସମଷ୍ଟିରେ ଆବୃତ, ଯାହାର ଅଧିକାଂଶ ଧଳା ମାର୍ବଲରେ ନିର୍ମିତ। ଏହି ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ଜୈନ ଧର୍ମର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗୁରୁ ବିଭିନ୍ନ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଅନ୍ତି। ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳଚକ୍ରର ପ୍ରଥମ ତୀର୍ଥଙ୍କର ଋଷଭନାଥଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କୁ ଆଦିନାଥ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ।

ଶତ୍ରୁଞ୍ଜୟ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ଋଷଭନାଥ ନିଜେ ଏଠାରେ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଏହି ପର୍ବତକୁ ପବିତ୍ର କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଏହାର ଗଭୀରତମ ପବିତ୍ରତାର ଭିତ୍ତି ପରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣାରେ ନିହିତ: ଋଷଭନାଥଙ୍କ ନିଜ ନାତି ଓ ପ୍ରଧାନ ଶିଷ୍ୟ ପୁଣ୍ଡରୀକ ଏହି ଶିଖରରେ ନିର୍ବାଣ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏହି କାରଣରୁ ପର୍ବତଟି ମୂଳତଃ ପୁଣ୍ଡରୀକଗିରି ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା; ମାହାତ୍ମ୍ୟ ନିଜ ଶ୍ଲୋକରେ ଏହି ସ୍ଥାନର 108ଟି ବିକଳ୍ପ ନାମ ଲିପିବଦ୍ଧ କରିଛି, ଯେଉଁଥିରେ “ସିଦ୍ଧିର କ୍ଷେତ୍ର” ଅର୍ଥବାଚୀ ସିଦ୍ଧିକ୍ଷେତ୍ରମ୍ ଏବଂ “ମୁକ୍ତିର ଗୃହ” ଅର୍ଥବାଚୀ ମୁକ୍ତିଗେହମ୍ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ, ସାଂସାରିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସାଗର ପାର ହୋଇ ଆତ୍ମା ମୁକ୍ତିରେ ପହଞ୍ଚିପାରିବା ପୃଥିବୀର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଞ୍ଜୟ। ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳଚକ୍ରରେ ଜୀବନ୍ତ ତୀର୍ଥଙ୍କର ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ଗୁରୁମାନେ ଆଉ ସଶରୀରରେ ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ ବୋଲି ଏହି ଦାବିର ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅଛି। ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ମନେ କରେ, ଏହି ଅନୁପସ୍ଥିତି ହେତୁ ଶତ୍ରୁଞ୍ଜୟର ପବିତ୍ରତା ପୂର୍ବର ଯେକୌଣସି ସମୟ ଅପେକ୍ଷା ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଧିକ ଭାର ବହନ କରେ, କାରଣ ଯେଉଁ ଜୀବନ୍ତ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖରେ ଏବେ କୌଣସି ଯାତ୍ରୀ ସିଧାସଳଖ ଯାଇ ପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ପର୍ବତଟି ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରେ।

ଶତ୍ରୁଞ୍ଜୟ ନାମର ଅର୍ଥ ହିଁ “ଶତ୍ରୁ ଜୟ କରୁଥିବା ପର୍ବତ”। ଏହା କୌଣସି ପାର୍ଥିବ ଯୁଦ୍ଧକୁ ସୂଚାଏ ନାହିଁ, ବରଂ ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧ ଭଳି ଅନ୍ତରର ଆବେଗ ଉପରେ ବିଜୟର ସଙ୍କେତ ଦିଏ; ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ ଏହିସବୁ ହିଁ ସେହି ବାଧା ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆତ୍ମାକୁ ପାର କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ଯାହାଫଳରେ ପୁଣ୍ଡରୀକ ଏଠାରେ ଲାଭ କରିଥିବା ମୁକ୍ତିରେ ପହଞ୍ଚିହେବ। ତେଣୁ ଯାତ୍ରାର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସଞ୍ଚିତ କର୍ମକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବାର ଆଶାରେ ଆସୁଥିବା ଜୈନ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ ଗନ୍ତବ୍ୟସ୍ଥଳ ଶତ୍ରୁଞ୍ଜୟ।

ଶିଖରରେ ପହଞ୍ଚିବା ମାତ୍ର ନୁହେଁ, ସେଠାକୁ ଯିବାର ଯାତ୍ରାପଥ ହିଁ ସମଗ୍ର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କେନ୍ଦ୍ର। ଯାତ୍ରୀମାନେ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ଖାଲି ପାଦରେ ପର୍ବତ ଚଢ଼ନ୍ତି; ଏହା ନମ୍ରତା, ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ଅବିଭାଜ୍ୟ ଭକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ। ଏହି ଆରୋହଣରେ ପ୍ରାୟ 3,500ଟି ପଥରର ସିଂଢ଼ି ଅଛି, ଯାହା ପାହାଡ଼ ଢାଲରେ ପ୍ରାୟ 3.5 କିଲୋମିଟର ଦୂରତା ଘୁରି ଘୁରି ଉପରକୁ ଯାଏ। ଦିନର ଖରାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ଏବଂ ଶିଖରରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଅନେକ ଯାତ୍ରୀ ପ୍ରଭାତ ପୂର୍ବରୁ ଚଢ଼ିବା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି; ଭକ୍ତମାନେ ଏହି କ୍ଷଣକୁ ସମଗ୍ର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବରେ ସର୍ବାଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଂଶ ବୋଲି ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ମନେ କରନ୍ତି। କେତେକ ଯାତ୍ରୀ ଏକ ଦିନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆରୋହଣ ସମାପ୍ତ କରି ଅନ୍ଧାର ପଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ଓହ୍ଲାଇ ଆସନ୍ତି, ସେହି ଯାତାୟାତକୁ ଭକ୍ତିର ଏକ ଏକକ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ବିଚାର କରନ୍ତି। ଖାଲି ପାଦର ଆରୋହଣକୁ କେବଳ ଶାରୀରିକ ପରୀକ୍ଷା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ: ଏହା ଏପରି ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଯାହା ମନକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଭକ୍ତି ଓ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଶିକ୍ଷାରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ କରେ, ଆରାମ କିମ୍ବା ଅଭିଯୋଗ ପାଇଁ କୌଣସି ଧ୍ୟାନ ଅବଶିଷ୍ଟ ରଖେ ନାହିଁ।

ଶିଖରରେ ଯାତ୍ରୀମାନେ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର, ଶ୍ରୀ ଆଦିନାଥ ମନ୍ଦିରରେ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଋଷଭନାଥଙ୍କ ଏକ ବିଶାଳ ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଚାରିପାଖର ସମଷ୍ଟିରେ ଡଜନ ଡଜନ ଛୋଟ ମନ୍ଦିର ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ମାର୍ବଲରେ ଖୋଦିତ। ଯାତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଏହାକୁ ବସବାସ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ପୂଜା ପାଇଁ ନିର୍ମିତ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଗର ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଜୀବନ୍ତ ନଗର ପରି ଏହାର ଗଳି ଓ ପ୍ରାଙ୍ଗଣଗୁଡ଼ିକ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରେ ସଜାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ କାହାକୁ ଘର ବାନ୍ଧିବାର ଅନୁମତି ନାହିଁ। ଯାତ୍ରୀମାନେ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରନ୍ତି, ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି ଏବଂ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ସର୍ବତ୍ର ବିଧି ପାଳନ କରନ୍ତି। ସମଗ୍ର ଶିଖରର ପରିବେଶ ଗଭୀର ସମ୍ମାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ୟ ଅଳ୍ପ କେତୋଟି ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ଯାହା ହାସଲ କରିପାରନ୍ତି ସେହିପରି ଇଚ୍ଛାକୃତ ଧୀରତାରେ ଭରପୂର, କାରଣ କୌଣସି ବିକ୍ରେତା, ଯାନବାହନ କିମ୍ବା ରାତିର ବାସସ୍ଥାନ ଏହାକୁ ବାଧାଦେବାକୁ ଅନୁମତି ପାଏ ନାହିଁ।

ଶତ୍ରୁଞ୍ଜୟରେ ଆଜି ଛିଡ଼ା ହୋଇଥିବା ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ନିର୍ମିତ ଓ ପୁନର୍ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି। ନିର୍ମାଣ ଓ ସଂସ୍କାରର ବୃହତ୍ ଅଂଶ ଧନୀ ଜୈନ ବଣିକ ଓ ପରିବାରମାନେ ନିଜେ ଭକ୍ତିର କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା କରିଥିଲେ। ବର୍ତ୍ତମାନର ଅଧିକାଂଶ ସଂରଚନା ଷୋଡ଼ଶ ରୁ ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର; ତଥାପି ଏହି ସ୍ଥାନ ଏହାଠାରୁ ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ପବିତ୍ର ବୋଲି ବିବେଚିତ, ଯାହା ଶତ୍ରୁଞ୍ଜୟ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ନିଜର ସ୍ଥାପନା କାହାଣୀ ଭାବରେ ଲିପିବଦ୍ଧ କରିଥିବା ଘଟଣା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଛକୁ ଯାଏ। ଏହି ପାହାଡ଼ କେବଳ ଦିନର ଆଲୋକରେ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଖୋଲା ଥାଏ; ଅନ୍ଧାର ପରେ ଶିଖରରେ ରାତି କଟାଇବାର ଅନୁମତି କାହାକୁ ନାହିଁ, କାରଣ ରାନ୍ଧିବା, ଶୋଇବା, ଏପରିକି ନିଷ୍କ୍ରିୟ କଥାବାର୍ତ୍ତା ପରି ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର ସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧାର ପରେ ଏହାର ପବିତ୍ରତାରେ ବାଧା ଦେବ ନାହିଁ ବୋଲି ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ବିବେଚନା କରାଯାଏ।

ଅନେକ ଜୈନଙ୍କ ପାଇଁ ଶତ୍ରୁଞ୍ଜୟ ଯାତ୍ରା ସାଧାରଣ ଭକ୍ତି ଭ୍ରମଣ ନୁହେଁ, ବରଂ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ। ପାହାଡ଼ ଖାଲି ପାଦରେ ଚଢ଼ିବାକୁ ଏହାର ପବିତ୍ରତାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବାର ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରାମାଣିକ ପନ୍ଥା ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଏହି ସ୍ଥାନ କେବଳ ପୂଜାସ୍ଥଳୀ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ପୁଣ୍ଡରୀକ ଏଠାରେ ଲାଭ କରିଥିବା ମୁକ୍ତିର ଜୀବନ୍ତ ସ୍ମାରକ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଛିଡ଼ା ହୋଇଛି; ଏବଂ ସେହି ଶୃଙ୍ଖଳା ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଯେକୌଣସି ଆତ୍ମା ପାଇଁ, ସେହି ଆତ୍ମାର ନିଜ ମୁକ୍ତି ଯେତେ ଦୂରରେ ଥାଉ ନା କାହିଁକି, ସେହି ସମ୍ଭାବନା ଖୋଲା ରହିଛି ବୋଲି ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ଜୋର ଦିଏ। ଆଜି ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିବର୍ଷ ହଜାର ହଜାର ଯାତ୍ରୀ ଶତ୍ରୁଞ୍ଜୟର ସିଂଢ଼ି ଚଢ଼ନ୍ତି, ସେହି ଭକ୍ତିକୁ ଆଗକୁ ବହନ କରନ୍ତି ଯାହାକୁ ଶତ୍ରୁଞ୍ଜୟ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରଥମେ ଲିଖିତ ହେବା ସମୟରେ ହିଁ ପ୍ରାଚୀନ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ଶତାବ୍ଦୀ ଧରିର ଏହି ଧାରାବାହିକତାକୁ, ସିଂଢ଼ିର କ୍ଷୟପ୍ରାପ୍ତ ପଥର ଉପରେ ପାଦ ତଳେ ଅନୁଭବ କରାଯାଇପାରେ ବୋଲି ଯାତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରାୟତଃ କୁହନ୍ତି।