ਸ਼ਤਰੁੰਜੈ ਪਹਾੜੀ

ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਦੇ ਪਾਲੀਤਾਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਸ਼ਤਰੁੰਜੈ ਪਹਾੜੀ ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਆਚਾਰੀਆ ਧਨੇਸ਼ਵਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼ਤਰੁੰਜੈ ਮਾਹਾਤਮ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 600 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 800 ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹਨ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚਿੱਟੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ ਆਤਮਕ ਗੁਰੂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਮੰਦਰ ਮੌਜੂਦਾ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤੀਰਥੰਕਰ ਰਿਸ਼ਭਨਾਥ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਿਨਾਥ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।

ਸ਼ਤਰੁੰਜੈ ਮਾਹਾਤਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਿਸ਼ਭਨਾਥ ਨੇ ਖੁਦ ਇੱਥੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ: ਰਿਸ਼ਭਨਾਥ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਚੇਲੇ ਪੁੰਡਰੀਕ ਨੇ ਇਸੇ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਨਿਰਵਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੰਡਰੀਕਗਿਰੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ; ਮਾਹਾਤਮ ਆਪਣੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਥਾਂ ਦੇ 108 ਵਿਕਲਪਿਕ ਨਾਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ “ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਖੇਤਰ” ਅਰਥਾਤ ਸਿੱਧਿਕਸ਼ੇਤ੍ਰਮ ਅਤੇ “ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਘਰ” ਅਰਥਾਤ ਮੁਕਤਿਗੇਹਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜੈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਸਾਰਕ ਹੋਂਦ ਦਾ ਸਾਗਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਆਤਮਾ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ, ਅਜਿਹਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ਤਰੁੰਜੈ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਤ ਤੀਰਥੰਕਰ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਗੁਰੂ ਹੁਣ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵਿਚਰਦੇ ਨਹੀਂ। ਜੈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸ਼ਤਰੁੰਜੈ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਨਾਲੋਂ ਹੁਣ ਵਧੇਰੇ ਭਾਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਹੁਣ ਕੋਈ ਯਾਤਰੀ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਤਰੁੰਜੈ ਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਹੈ “ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਪਹਾੜੀ”। ਇਹ ਕਿਸੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜੰਗ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਰਗੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੀ ਉਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੁੰਡਰੀਕ ਨੇ ਇੱਥੇ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਤਰੁੰਜੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੈਨ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ ਜੋ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਹੀ ਪੂਰੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਯਾਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਾੜੀ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਨਿਮਰਤਾ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸ ਚੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 3,500 ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਢਲਾਣ 'ਤੇ ਲਗਭਗ 3.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਮੋੜ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉੱਪਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਿਨ ਦੀ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਵੇਖਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਾਤਰੀ ਪ੍ਰਭਾਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਪਲ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਊਰਜਾਵਾਨ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਯਾਤਰੀ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਮੁਕਾ ਕੇ ਹਨੇਰਾ ਪੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਗੇੜੇ ਨੂੰ ਹੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਕਾਰਜ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਚੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਪਰੀਖਿਆ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ: ਇਹ ਇੱਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਰਾਮ ਜਾਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਲਈ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਬਾਕੀ ਨਾ ਰਹੇ।

ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਯਾਤਰੀ ਮੁੱਖ ਮੰਦਰ, ਸ਼੍ਰੀ ਆਦਿਨਾਥ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ਭਨਾਥ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਛੋਟੇ ਮੰਦਰ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਬਾਰੀਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਗਮਰਮਰ ਵਿੱਚ ਤਰਾਸ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਯਾਤਰੀ ਅਕਸਰ ਇਸਨੂੰ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਜਾ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਉਂਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਹੜੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਛੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ। ਯਾਤਰੀ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਰਸਮਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰੀ ਚੋਟੀ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਡੂੰਘੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਇੰਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਪਾਰੀ, ਵਾਹਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਠਹਿਰਾਅ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਖਲਲ ਪਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ।

ਸ਼ਤਰੁੰਜੈ 'ਤੇ ਅੱਜ ਖੜ੍ਹੇ ਮੰਦਰ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਮੁੜ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਮੁਰੰਮਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਅਮੀਰ ਜੈਨ ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਖੁਦ ਭਗਤੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਜੋਂ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ। ਮੌਜੂਦਾ ਢਾਂਚਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਤੋਂ ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਥਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਤਰੁੰਜੈ ਮਾਹਾਤਮ ਆਪਣੀ ਸਥਾਪਨਾ-ਕਥਾ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹਨੇਰਾ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਰਾਤ ਕੱਟਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਸੋਈ, ਨੀਂਦ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬੇਮਤਲਬ ਗੱਲਬਾਤ ਵਰਗੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਮ ਕੰਮ ਵੀ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਨਾ ਦੇਣ।

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੈਨਾਂ ਲਈ ਸ਼ਤਰੁੰਜੈ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਇੱਕ ਆਮ ਸ਼ਰਧਾ-ਫੇਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦਾ ਟੀਚਾ ਹੈ। ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਚੜ੍ਹਨਾ ਇਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੱਚਾ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁੰਡਰੀਕ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਵੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਦੂਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਅੱਜ ਵੀ ਹਰ ਸਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯਾਤਰੀ ਸ਼ਤਰੁੰਜੈ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਤਰੁੰਜੈ ਮਾਹਾਤਮ ਖੁਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਇਸ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨੂੰ, ਪੌੜੀਆਂ ਦੇ ਘਸੇ ਹੋਏ ਪੱਥਰ 'ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਯਾਤਰੀ ਅਕਸਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ।