बाहुबलिभरतयोः कथा

भारतस्य प्राचीनेषु शास्त्रेषु द्वयोः भ्रात्रोः बाहुबलिभरतयोः कथा वर्तते, यौ प्रथमतीर्थङ्करस्य ऋषभनाथस्य पुत्रौ आस्ताम्। ऋषभनाथः, आदिनाथ इति अपि प्रसिद्धः, चतुर्विंशतिजैनतीर्थङ्करेषु प्रथमः आसीत्, यस्य जीवनकालः तस्मिन् समये आसीत् यदा जगत् नवीनमासीत् जनाः च सभ्यतामार्गे मार्गदर्शनमपेक्षन्ते स्म। बहूनि वर्षाणि स्वराज्यं शासित्वा प्रजाः च कृषिलेखनशासनकलासु शिक्षयित्वा, ऋषभनाथः आध्यात्मिकमोक्षमन्विच्छन् सन्न्यासमादाय परिव्राजकः अभवत्। सः स्वविशालं राज्यं शतपुत्रेषु विभज्य, ज्येष्ठपुत्राय भरताय सर्वाधिकं महत्त्वपूर्णं भागम्, द्वितीयपुत्राय बाहुबलये च क्षुद्रतरम् अपि तु महत्त्वपूर्णं प्रदेशम् अददात्।

भरतः तु स्वभागेन न सन्तुष्टः आसीत्। सः महत्त्वाकाङ्क्षी आसीत् एकाकी समग्रजगतः शासकः भवितुम् इच्छति स्म। सः विजययात्राम् आरभ्य, समीपस्थान् राज्ञः पराजित्य तेषां भूमीः स्वाधीनम् अकरोत्। यदा सः अन्यान् सर्वान् राज्यान् जितवान्, तदा स्वभ्रातरं बाहुबलिं प्रति दृष्टिम् अकरोत्, यस्य प्रदेशः एव स्वतन्त्रः आसीत्। भरतः बाहुबलये सन्देशं प्रेषितवान् यत् सः स्वशासनम् अङ्गीकरोतु अथवा युद्धं सहताम् इति। बाहुबलिः, यः गर्वितः बलवान् च आसीत्, स्वभ्रातुः आज्ञायै न प्रणतः, अतः द्वौ भ्रातरौ युद्धाय सज्जौ अभवताम्।

भ्रात्रोः विवादः तु केवलं सेनायुद्धम् न आसीत्। तस्मिन् प्राचीनकाले राज्ञः विवादाः प्रायः वीरयुद्धेन, दृष्टिस्पर्धया, जलप्रक्षेपेण च निर्णीयन्ते स्म। अधिकतरकथासु, भ्रातरौ तिसृभिः स्पर्धाभिः विवादं निर्णेतुम् अङ्गीकृतवन्तौ: मल्लयुद्धम्, दृष्टिस्पर्धा, जलप्रक्षेपश्च। बाहुबलिः, यः अतिबलवान् आसीत्, सर्वाः तिस्रः स्पर्धाः सुखेन जितवान्। सः स्वभ्रातरम् उच्चैः उत्थाप्य, भूमौ पातयित्वा प्राणान् हन्तुम् उद्यतः आसीत्। परन्तु तस्मिन् क्षणे तस्य गम्भीरः साक्षात्कारः अभवत्। सः दृष्टवान् यत् यः भ्राता पूर्वं प्रियः आसीत्, सः अद्य शत्रुः जातः, स्वगर्वक्रोधौ च तम् एतादृशं स्थानं प्रापितवन्तौ। सः अवगतवान् यत् यस्मिन् राज्ये कलहः क्रियते, तत् अन्ततः निष्फलम्, क्षणिकं च, यत् तस्मै स्थायी सुखं न दास्यति। तस्मिन् क्षणे सः भ्रातरं धीरेण भूमौ स्थापयित्वा, राज्यदावं त्यक्त्वा, पितुः अनुसरणं कृत्वा सन्न्यासी भवितुम् निश्चितवान्।

ततः बाहुबलिः सर्वसम्पदः त्यक्त्वा, वनं गत्वा ध्यानम् अकरोत्, आध्यात्मिकमोक्षम् इच्छन्। सः एकासनस्थः निश्चलः तिष्ठन्, यावत् लताः तस्य पादयोः परितः वर्धिताः, वल्मीकाः च तस्य पादमूले जाताः। सः बहूनि वर्षाणि एतादृशे गम्भीरे ध्याने अतिष्ठत्, तस्य मनः केवलम् आत्मनः ब्रह्माण्डस्य च स्वरूपे निबद्धम् आसीत्। अधिकतरकथासु सः केवलज्ञानम्, अर्थात् सम्यग्ज्ञानं मोक्षं च, प्राप्तवान्। तस्य भगिनी ब्राह्मी तस्मै आत्मनः सत्यस्वरूपं स्मारयित्वा साहाय्यम् अकरोत् इति प्रसिद्धम्, परन्तु विवरणानि प्रदेशग्रन्थानुसारं भिद्यन्ते।

बाहुबलेः महान्तं त्यागं मोक्षप्राप्तिं च स्मर्तुम्, तस्य स्मृतौ एका विशाला प्रतिमा पश्चात् स्थापिता। सा प्रतिमा गोम्मटेश्वरप्रतिमा इति प्रसिद्धा, दक्षिणभारतस्य कर्नाटकराज्ये श्रवणबेलगोलानगरे एकस्याः टेकर्याः शिखरे स्थिता। सा विश्वस्य सर्वाधिकविशालासु एकाश्मप्रतिमासु अन्यतमा, एकस्मात् ग्रेनाइटशिलाखण्डात् निर्मिता, लगभग ५७ फुटोन्नता (१७ मीटर) वर्तते। प्रतिमा बाहुबलिं स्थितमुद्रायाम्, नग्नम्, बाहू च पार्श्वयोः सरलौ लम्बमानौ दर्शयति, यत् तस्य संसारासक्तेः पूर्णं त्यागं सूचयति। ध्यानकाले तस्य परितः वर्धिताः लताः वल्मीकाः च प्रतिमायां खोदिताः सन्ति, येन दर्शकाः तस्य दीर्घं कठोरं तपः स्मरन्ति।

गोम्मटेश्वरप्रतिमा जैनानाम् अतिप्रसिद्धं तीर्थस्थलम् अस्ति, ये विश्वतः तत्र श्रद्धां प्रकटयितुम् आगच्छन्ति। द्वादशवर्षेषु एकवारं महामस्तकाभिषेकः नाम्ना महान् समारोहः आयोज्यते, यत्र प्रतिमायाः चतुर्दिकं निर्मितात् वेदिकातः जलदुग्धाद्यैः पवित्रैः द्रव्यैः स्नापनं क्रियते। बाहुबलिभरतयोः कथा गर्वस्य महत्त्वाकाङ्क्षायाः च दोषान्, त्यागस्य आन्तरिकशान्तेश्च परमं मूल्यं स्मारयति। सा शिक्षयति यत् सत्यः विजयः न अन्यान् जित्वा, अपि तु स्वीयान् इच्छाः अहङ्कारं च जित्वा भवति।