अपरिग्रह

अपरिग्रह, म्हणजे संग्रहत्याग, हे भगवान महावीरांनी आपल्या संन्यासी अनुयायांना शिकवलेल्या पाच महाव्रतांपैकी पाचवे व्रत आहे; अहिंसा, सत्य, अस्तेय आणि ब्रह्मचर्य यांच्या बरोबरीने ते जैन नैतिक जीवनाचा पाया आहे. साधूंसाठी ते महाव्रत म्हणून पाळले जाते, म्हणजे संपत्ती, पैसा आणि अगदी कायमचे निवासस्थान यांचा पूर्ण त्याग. सामान्य जीवन सोडू न शकणाऱ्या गृहस्थांसाठी ते अणुव्रत म्हणून आचरले जाते, म्हणजे परिग्रह-परिमाण यांद्वारे स्वतःच्या संपत्ती व वस्तूंवर स्वेच्छेने, स्वतः ठरवलेली मर्यादा घालून घेतलेले लहान व्रत. दोन्ही रूपांत हे व्रत मालकीवर घातलेले नियंत्रण आध्यात्मिक प्रगतीची अट मानते, केवळ सहन करायची वंचना नव्हे.

शिकवणीचा तात्त्विक गाभा आचार्य उमास्वाती रचित तत्त्वार्थसूत्रातून येतो, जिथे अध्याय ७, श्लोक १७ संक्षिप्त व्याख्या देतो: मूर्छा परिग्रहः, म्हणजे “आसक्ती हीच संपत्ती.” या एका वाक्यामुळे संपूर्ण शिकवण आतल्या दिशेने वळते. परिग्रह म्हणजे केवळ जमीन किंवा सोन्याची कायदेशीर मालकी नव्हे; ती मूर्छा, म्हणजे मोहाची अवस्था आहे, जिथे एखादी वस्तू धारण करणाऱ्याची ओळख व पूर्णता ठरवते असा भ्रम मनाला व्यापतो. या अर्थाने हलकेपणाने धारण केलेली संपत्ती बाळगणारी व्यक्ती, जवळजवळ काहीच नसलेली पण त्या थोडक्यालाही तीव्र अभिमान व चिंतेने चिकटून राहणाऱ्या व्यक्तीपेक्षा अधिक मुक्त असू शकते. म्हणून अपरिग्रहाचे व्रत हाताला पोहोचण्यापूर्वी मनात सुरू होते.

जैन ग्रंथ परिग्रहाची चोवीस पारंपरिक रूपे असलेल्या दोन विस्तृत वर्गांत मांडणी करतात. बाह्य परिग्रह, म्हणजे बाहेरील मालमत्ता, दहा प्रकारचा आहे: जमीन, निवासस्थाने, सोने, चांदी, धान्य, नोकर, पशुधन, वाहने, घरगुती वस्तू आणि साठवलेले धन. अभ्यंतर परिग्रह, म्हणजे आंतरिक आसक्ती, चौदा प्रकारचा आहे; त्यात मिथ्या श्रद्धा, कामवासनेशी बांधलेले तीन प्रकारचे कल, क्रोध, अभिमान, कपट व लोभ या चार कषाय, आणि हास्य, आवड, नावड, शोक, भय व जुगुप्सा यांसारखे पुढील सहा दोष यांचा समावेश होतो. बाह्य यादी व्यक्ती काय मालकीचे ठरवते याची असते; आंतरिक यादी व्यक्तीला काय मालकीचे बनवते याची असते. दुसरा वर्ग सोडणे अधिक कठीण आणि आत्म्याच्या बंधनासाठी अधिक परिणामकारक आहे, असे जैन आचार्य दीर्घकाळ मानत आले आहेत; कारण तत्त्वार्थसूत्राची स्वतःची व्याख्या परिग्रहाचे स्थान वस्तूत नव्हे तर आसक्तीत ठेवते.

जैन धर्मातील सर्वात प्राचीन उपलब्ध आगमग्रंथांपैकी एक असलेले आचारांग सूत्र या व्रताचा पूर्ण स्वीकार केलेल्या संन्याशांकडून अपेक्षित आचरण वर्णन करते: स्थिर निवाऱ्याविना, वैयक्तिक अन्नसाठ्याविना, आणि कोणत्याही मालमत्तेवरील दाव्याविना जगणे, त्याऐवजी दररोज गृहस्थ समाजाने स्वेच्छेने दिलेल्या भिक्षेवर अवलंबून राहणे. हा कठोर साधेपणा स्वतःसाठी ध्येय म्हणून मांडला जात नाही, तर ज्या परिस्थितींत आसक्ती रुजू शकते त्या प्रत्येकाला दूर करण्याचा मार्ग म्हणून मांडला जातो. ज्या साधूकडे रक्षण करण्यासारखे काही नाही, त्याच्याकडे भांडण्यासारखे काही नसते, त्याचे लक्ष साधनेपासून वळवणारे काही नसते, आणि आपले म्हणवून घेतलेल्या वस्तूंच्या रक्षणाशी संबंधित सूक्ष्म हिंसाही निर्माण होत नाही.

जैन नीतिशास्त्र अपरिग्रहाला अहिंसेशी घट्ट बांधते, कारण वस्तूंचे संपादन व संरक्षण प्रत्येक टप्प्यावर हानी निर्माण करते, असे मानले जाते: एखादी वस्तू बनवण्यासाठी लागणारे श्रम आणि साधनसंपत्तीत, ती मिळाल्यानंतर तिच्या रक्षणाच्या चिंतेत, आणि शेवटी ती गमावल्यावर अटळ येणाऱ्या दुःखात. खऱ्या गरजेपलीकडे साठेबाजी केवळ आर्थिक असमतोल मानली जात नाही, तर ज्यांना काही मिळत नाही त्यांच्याविरुद्ध आणि ज्या निसर्गातून सर्व भौतिक वस्तू अखेरीस येतात त्या निसर्गाविरुद्धची मूक हिंसा मानली जाते. अपरिग्रह आणि अहिंसा यांचा हा संबंध जैन शिकवणीत दोन स्वतंत्र नियमांऐवजी एका अखंड धाग्याप्रमाणे चालत आला आहे.

ही प्राचीन शिकवण १९९० मध्ये सार्वजनिक आधुनिक अभिव्यक्तीत आली, जेव्हा भारतीय विधीज्ञ एल. एम. सिंघवी यांनी जैनॉलॉजी संस्थेच्या अंतर्गत जैन विद्वानांच्या सल्ल्याने निसर्गावरील जैन घोषणापत्र तयार केले, जे लंडनमध्ये वर्ल्ड वाईड फंड फॉर नेचर समोर सादर झाले. या घोषणापत्राने अपरिग्रहावर थेट आधार घेत हा युक्तिवाद मांडला की अनियंत्रित उपभोग आणि त्यातून निर्माण होणारा अपव्यय हीच जीवसृष्टीच्या परस्परावलंबी जाळ्याविरुद्धची हिंसा आहे; परस्परोपग्रहो जीवानाम्, म्हणजे “सर्व जीव परस्परांच्या आधाराने बांधलेले आहेत”, हे जैन सूत्र त्याचेच वर्णन करते. घोषणापत्राने कोणतीही नवी नीती निर्माण केली नाही; त्याने भिक्षूच्या रिकाम्या भिक्षापात्राचे प्राचीन व्रत आधुनिक पर्यावरणीय चिंतेच्या भाषेत आणले.

संन्यासाचा मार्ग स्वीकारू न शकणाऱ्या गृहस्थांसाठी अपरिग्रहाची साधना परिग्रह-परिमाणवर केंद्रित असते: उत्पन्न, संपत्ती आणि उपभोगावर जाणीवपूर्वक, स्वतः निवडलेली मर्यादा घालणे, संपादन अमर्यादपणे वाढू न देणे. याबरोबरच स्वतःच्या आसक्तींचे नियमित, प्रामाणिक परीक्षण केले जाते: काय मालकीचे आहे तेच नव्हे, तर काय हवेसे वाटते, काय नसल्यावर चिडचिड होते, किंवा आव्हान दिल्यावर काय जपले जाते, हे पाहणे. अतिरिक्त गोष्टी खऱ्या गरजूंना देणे, जाणीवपूर्वक साधेपणाने राहणे आणि जे आधीपासून आहे त्यात समाधान जोपासणे, या सामान्य शिस्ती आहेत, ज्यांद्वारे गृहस्थ जैन कुटुंब आणि उपजीविका न सोडता पाचवे व्रत दैनंदिन जीवनात आणतो.

संन्यासी आणि गृहस्थ अशा दोन्ही रूपांत अपरिग्रहाची शिकवण बाहेरून लादलेला नियम म्हणून नव्हे, तर आंतरिक स्वातंत्र्याचा थेट मार्ग म्हणून दिली जाते. परंपरेनुसार आसक्तीने ओझे झालेला आत्मा कोणत्याही भौतिक भारापेक्षा जड अदृश्य ओझे वाहतो, कारण ज्याला आपले म्हणण्याचे त्याने ठरवले आहे त्याचे सतत रक्षण, देखभाल आणि काळजी त्याला करावी लागते. ती पकड सैल करणे, हळूहळू आणि अपूर्ण असले तरी, वस्तूंच्या कोणत्याही संचयाला देता येणार नाही असा अस्तित्वाचा हलकेपणा पुनर्स्थापित करते, असे मानले जाते; आणि हा हलकेपणा, केवळ दारिद्र्यासाठी दारिद्र्य नव्हे, हेच भगवान महावीरांच्या शिकवणीतील पाचव्या व्रताचे अंतिम उद्दिष्ट आहे.