ඛන්ධවත්ත ජාතකය

ඛන්ධවත්ත ජාතකය පාලි සංග්‍රහයේ අංක 203 වන අතර ජාතක අට්ඨකථාවේ සටහන් වී ඇත. එය බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේදී දේශනා කළ කථාවකි. එය තම කුටියේ දොරකඩ ඉඳගෙන දර පලාගෙන සිටි එක් භික්ෂුවක් ගැනයි. දිරාගිය ලීයකින් ඉවතට පැමිණි සර්පයෙක් ඔහුගේ පාදාංගුලිය දෂ්ට කළ අතර භික්ෂුව එහිදීම මිය ගියේය.

මෙම ආරංචිය ආරාමය පුරා පැතිරී ගියේය. ධර්ම ශාලාවේ භික්ෂූහු එය ගැන කතා කරමින්, අමුක භික්ෂුව දොරකඩ දර පලාගෙන සිටියදී සර්පයා දෂ්ට කළ බවත්, ඔහු ඒ ගමන්ම මිය ගිය බවත් පැවසූහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ පැමිණ ඔවුන් කුමක් ගැන කතා කරන්නේදැයි විමසූ විට, ඔවුන් එය පැවසූහ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළේ, එම භික්ෂුව සර්ප කුල සතර කෙරෙහි මෛත්‍රිය වඩා සිටියේ නම්, එම සර්පයා ඔහුට දෂ්ට නොකරනු ඇති බවයි. අතීතයේ ප්‍රඥාවන්ත තාපසයෝ, කිසිදු බුදුවරයෙක් උපදින්නට පෙර, මෙම මෛත්‍රියම යොදාගෙන සර්ප භයෙන් මිදුණු බවද වදාළහ. ඉන්පසු ඔහු පුරාණ කථාවක් වදාළේය.

එක් කාලයක, බරණැස බ්‍රහ්මදත්ත රජු රාජ්‍ය කළ සමයේ, බෝධිසත්වයෝ කාසි දනව්වේ තරුණ බ්‍රාහ්මණයකු ලෙස උපන්හ. වැඩුණු කල ඔහු තම කෙලෙස් සංසිඳුවා තාපසයෙකු බවට පත් විය. ඔහු අභිඥා සහ ධ්‍යාන ප්‍රතිලාභ වර්ධනය කළේය. හිමාල පාමුල ගංගා නදියේ නැමුමක් අසල ආශ්‍රමයක් ඉදිකර, එහිදී තාපස පිරිසක් සමඟ ධ්‍යානයේ ප්‍රීතියෙහි ගිලී වාසය කළේය.

එකල ගංගා තීරය දිගේ නොයෙක් ආකාරයේ සර්පයෝ සිටියහ, ඔව්හු තාපසයන්ට හානි කළහ. බොහෝ තාපසයෝ සර්ප දෂ්ටනයෙන් මිය ගියහ. ඔව්හු මේ කාරණය බෝධිසත්වයන්ට දැනුම් දුන් අතර, ඔහු සම්පූර්ණ පිරිසම තමා වෙත එක්රැස් කළේය.

බෝධිසත්වයෝ ඔවුන්ට වදාළේ, ඔවුන් සර්ප කුල සතර කෙරෙහි මෛත්‍රිය දැක්වුවහොත් කිසිදු සර්පයෙක් ඔවුන් දෂ්ට නොකරන බවයි. එදා සිට ඔවුන් එම කුල සතර කෙරෙහි මෛත්‍රී භාවනා කළ යුතු බව ඔහු පැවසීය. ඉන්පසු ඔහු ගාථාව දේශනා කළේය. එයින් විරූපක්ඛ සර්ප කුලය කෙරෙහි මෛත්‍රිය, ඒරාපථ සර්ප කුලය කෙරෙහි මෛත්‍රිය, ඡබ්‍යාපුත්ත සර්ප කුලය කෙරෙහි මෛත්‍රිය සහ කණ්හාගෝතමක සර්ප කුලය කෙරෙහි මෛත්‍රිය ප්‍රකාශ වේ.

ඉන්පසු ඔහු ඒ වටකුරු පරාසය පුළුල් කළේය. පාද නැති, දෙපා ඇති, සිව්පා ඇති, බහුපා ඇති සියලු සත්වයන් කෙරෙහි මෛත්‍රිය පතා ඔහු වදාළේය. ඉන්පසු ඔහු ප්‍රාර්ථනා ගාථාවක් දේශනා කළ අතර, ඒ සත්වයන් කිසිවෙක් ඔහුට හානියක් නොකරන ලෙස ඉල්ලා සිටියේය. තවත් ගාථාවක් ඉල්ලා සිටියේ, පොළොව මත උපදින, හුස්ම ගන්නා සහ සැරිසරන සියලු සත්වයෝ සුවපත් වී කිසිදා විපතට නොවැටෙන ලෙසය. මේ අයුරින් ඔහු පෙන්වා දුන්නේ මෛත්‍රිය කිසිදු භේදයකින් තොරව සෑම සත්වයෙකුටම දිය යුතු බවයි.

ඉන්පසු බෝධිසත්වයෝ තාපසයන්ට ත්‍රිරත්නය සිහිපත් කරවූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ, ධර්මය සහ සංඝයා අනන්තය, නමුත් සරීසෘප සත්වයන්, සර්පයන්, වෘශ්චිකයන්, ශතපදින්, මකුළුවන්, කටුස්සන් සහ මීයන් සීමිත හා මැන ගත හැකි බව ඔහු කීය. අනන්ත ත්‍රිරත්නයේ බලයෙන්, මේ සීමිත සත්වයන්ගෙන් රාත්‍රී-දිවා ආරක්ෂා විය හැකි බව ඔහු පැවසීය. ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සහ අතීතයේ පිරිනිවි ගිය සප්ත බුදුවරයන්ට ගෞරවයක් වන ගාථාවකින් අවසන් කළේය. මේ අයුරින් ඔහු ආරක්ෂක මන්ත්‍රයක් රචනා කර, එය තම ඍෂි පිරිසට පිරිනැමීය.

එදා සිට ඍෂිවරු බෝධිසත්වයන්ගේ උපදෙස් හදවතේ රැගත්හ. ඔව්හු මෛත්‍රිය සහ හිතවත්කම පෝෂණය කළහ, බුදුගුණ සිහිපත් කළහ. ඔව්හු එසේ කළ විට, සියලු සර්ප කුල ඔවුන්ගෙන් ඈත් වී ගියේය. බෝධිසත්වයෝ උත්තම ධර්මාවස්ථා වැඩීම දිගටම කරගෙන ගොස් බ්‍රහ්ම ලෝකයේ උපත ලැබූහ.

ශාස්තෲන් වහන්සේ දේශනාව නිමා කළ විට, ඒ උපත හඳුනා දුන්හ. එකල බුදුන්ගේ අනුගාමිකයෝ ඍෂියාගේ අනුගාමිකයෝ වූහ, ඔවුන්ගේ ගුරුවරයා බුදුරජාණන් වහන්සේ විය. පරිවර්තනයේ සටහනකින් පැවසෙන්නේ මෙම ගාථා විනය පිටකයේ චුල්ලවග්ගයේද දක්නට ලැබෙන බවත්, සංස්කෘත සාහිත්‍යයේද සර්ප-ආරක්ෂක මන්ත්‍ර බහුලව ඇති බවත්ය.

මෙම කථාව මෛත්‍රියෙන් සියලු අනතුරු ඈත් වන බවට පොරොන්දුවක් නොවේ. එය අපට පාලනය කළ නොහැකි සත්වයන් අතර ජීවත් වන ආකාරය පිළිබඳ ඉගැන්වීමකි. තාපසයන්ට සර්පයන් ඉවත් කළ නොහැකි විය, නමුත් ඔවුන්ට තම හදවත් වෙනස් කළ හැකි විය. ඔව්හු භයෙන් සැලකිල්ලට, සැලකිල්ලෙන් ස්ථාවර, විනයානුකූල පුහුණුවට ගමන් කළහ. මෙම ආරක්ෂක මන්ත්‍රය ප්‍රයෝජනවත් වන්නේ එය දෙයක් එකට ගෙනෙන නිසාය: සියලු සත්වයන්ගේ සුභ සම්පත් සඳහා සීමාවක් නැති ප්‍රාර්ථනාව, සහ ඕනෑම එකම භයකට වඩා උත්තම දේ සිහිපත් කරන සිතකි. පසුකාලීන බෞද්ධ ප්‍රජාවන් මේ හේතුව නිසාම ගාථා ආරක්ෂක පාඨයක් ලෙස රැකගත්හ.