ලිත්ත ජාතකය

පාලි ජාතක සංග්‍රහයේ අංක 91 ලෙස පිහිටි ලිත්ත ජාතකය, ජාතක අට්ඨකථාවේ සඳහන් වන පරිදි, ජේතවනාරාමයේදී බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී. එහි තේමාව වස්තූන් අවධානයෙන් තොරව භාවිතා කිරීමයි. එකල බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා තම සිවුර හා අනෙකුත් පරිත්‍යාග කළ දේ, ඒවායේ අරමුණ ගැන නොසිතා භාවිතා කළ බව සම්ප්‍රදායෙන් කියැවේ.

මෙය දුටු බුදුරජාණන් වහන්සේ සැලකිලිමත් බවේ ගුණ දේශනා කළ සේක. අවධානයෙන් තොරව භාවිතයේ අනතුර ගැනද අවවාද කළ සේක. සතර පිරිකර වන සිවුර, පිණ්ඩපාතය, සේනාසනය සහ බෙහෙත් සඳහා නීතියක් පැනවූ සේක. සිහියෙන් යුතු භික්ෂුව සිවුර ඇඳ ගන්නේ පැහැදිලි අරමුණකින්, එනම් සීතලෙන් ආරක්ෂා වීම පිණිසය. එම චින්තනය අනෙක් තුනට ද එලෙසම අදාළ වේ.

ඉන්පසු බුදුරජාණන් වහන්සේ, අවධානයෙන් තොරව භාවිතය මාරාන්තික විෂ ගිලීමක් වැනි බව වදාළ සේක. අතීතයේ සමහර අය නොදැනුවත්ව විෂ ගෙන, එහි විපාක කල් ඇතිව දුක් වින්දු බව ද එතුමෝ පවසා වදාළහ. මෙම වචන සමඟ එතුමෝ අතීතයේ කථාව ආරම්භ කළ සේක.

එක් කාලයක, බරණැස බ්‍රහ්මදත්ත රජු රාජ්‍යය කළ කල, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ධනවත් පවුලක උපත ලැබූහ. වැඩුණු පසු, උන්වහන්සේ දාදු කෙළියේ නිපුණ ක්‍රීඩකයෙකු බවට පත් වූහ. එක වංචනිකයෙකු උන්වහන්සේ සමඟ නිතර ක්‍රීඩා කළ අතර, ඔහුට අසාධු පුරුද්දක් තිබුණි.

ඔහු දිනන අතරතුර සතුටින් ක්‍රීඩාව කරගෙන ගියේය. වාසනාව ඔහුට විරුද්ධ වූ විට, ඔහු දාදු කැටයක් මුඛයට දමා එය නැති වූ බව පෙන්වීය. එයින් ක්‍රීඩාව අවසන් වී, ඔහු මුදල් නොගෙවා ගියේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මෙය එක් වරකට වඩා වැඩි වාරයක් නිරීක්ෂණය කළ සේක.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සිදුවන දේ තේරුම් ගෙන ඒ ගැන විමසීමට අධිෂ්ඨාන කළ සේක. උන්වහන්සේ දාදු කැට කිහිපයක් නිවසට ගෙන, ඒවාට විෂ තවරා ගත් සේක. ඒවා සාමාන්‍ය පෙනුමකින් පවතින ලෙස ප්‍රවේශමෙන් වියළූ සේක. ඉන්පසු ඒවා වංචනිකයා වෙත ගෙන ගොස් ක්‍රීඩාවට අභියෝග කළ සේක.

වංචනිකයා එකඟ වූ අතර, පුවරුව සකසා ක්‍රීඩාව ආරම්භ විය. ඔහු පරාජය වීමට පටන් ගත් වහාම, දාදු කැටයක් මුඛයට දමා ගත්තේය. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ඔහු එය කරනු දැක, සන්සුන් ලෙස කථා කළ සේක. ගිල දමන්න, දාදු කැටය ඇත්තටම කුමක්දැයි ඔබ ඉක්මනින්ම දැනගනු ඇතැයි උන්වහන්සේ ඔහුට වදාළහ.

ඉන්පසු බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ගාථාවක් වදාළ සේක. එහි, වංචනිකයා දාදු කැටය නිර්භීතව ගිලිය, එහි සඟවා ඇති දවන විෂය නොදන්නා බව වදාළ සේක. ගිලෙමින් සිටින්න, මන්ද ඉක්මනින් ඔහු ඇතුළතින් දැවෙනු ඇතැයි උන්වහන්සේ පැවසූහ. මේ වචන කෝපයෙන් කළ තර්ජනයක් නොවීය. ඒවා වංචනිකයා තමා වෙත ගෙන ගත් දේ පිළිබඳ සරල ප්‍රකාශයක් විය.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේ තවමත් කථා කරමින් සිටිය දී, විෂය ක්‍රියාත්මක වීමට පටන් ගත්තේය. වංචනිකයා දුර්වල වී, ඇස් පෙරළී, වේදනාවෙන් නැමී බිම වැටුණේය. වහාම බෝධිසත්වයන් වහන්සේ, ඔහුගේ ජීවිතය බේරා ගත යුතු යැයි සිතූ සේක. උන්වහන්සේ ඖෂධ පැළෑටි මිශ්‍ර කර, ඔහු වමනය කරන තෙක් වමනකාරී ඖෂධයක් දුන් සේක. ඉන්පසු ගිතෙල්, පැණි, සීනි සහ අනෙකුත් සංඝටක සහිත පානයක් දුන් සේක. ඔහු සුවය ලැබීය.

ඔහු නැවත සුවය ලැබූ විට, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ එවැනි දෙයක් නැවත කිසි විටෙක නොකරන ලෙස ඔහුට අවවාද කළ සේක. උන්වහන්සේ ඔහුට තවදුරටත් දඬුවම් නොකළ සේක. උන්වහන්සේ දානය සහ පින්කම් කරමින් ජීවත් වූ අතර, ජීවිතය අවසන් වූ විට, තම කර්මයට අනුව ඉදිරි ගතියක් ලැබූහ.

දේශනාව අවසන් කළ බුදුරජාණන් වහන්සේ, වස්තූන් අවධානයෙන් තොරව භාවිතය මාරාන්තික විෂ නොසිතා ගැනීම වැනි බව වදාළ සේක. ඉන්පසු එතුමෝ, එදා එම ප්‍රාඥ හා යහපත් ක්‍රීඩකයා තමන්ම වූ බව වදාරමින් උපත හඳුනාගත් සේක. පාලි සටහනකින් කියැවෙන්නේ වංචනිකයා හඳුනා නොගත් බවයි. එයට හේතුව වර්තමාන කාලයේ සඳහන් නොවන පුද්ගලයින් නම් කරනු නොලැබීමයි.

මෙම කථාව මට්ටම් දෙකකින් ක්‍රියා කරයි. පිටතින් බලන විට එය තම පුරුද්දින්ම වැටෙන වංචනිකයෙකු සහ ඔහුව නිවැරදි කරන ප්‍රාඥ පුරුෂයෙකු පෙන්වයි. ගැඹුරින්, එය දෛනික විනයේ වැදගත්කම ගැන කියයි. සිවුරක්, ආහාරයක්, නිවසක් සහ බෙහෙතක් සාමාන්‍ය දේවල් ය; එහෙත් චින්තනයකින් තොරව භාවිතා කළ විට ඒවා තණ්හාව පෝෂණය කරයි. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ වංචනිකයා සුවපත් කරන සේක, බුදුරජාණන් වහන්සේ ද භික්ෂූන් එම එකම ක්‍රමයෙන් සුවපත් කරන සේක: හානිය පැහැදිලිව පෙන්වා, ඉන්පසු පිළියම ලබා දෙයි.