මෝඩ දැරිය සහ මදුරුවා

සැවැත් නුවර මහා සිටුවරයා වූ අනාථපිණ්ඩික සිටුවරයාගේ නිවසට ශෝකයක් පැමිණි පසු, බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන අවස්ථාවේ මෙම කතාව වදාළ සේක. එම නිවසේ රෝහිණී නම් දාසියක්, තම මහලු මවට ගරු කළ නමුදු කිසිදු විවේචනාත්මක බුද්ධියක් නොතිබූ ස්ත්‍රියක් විය. දිනක් මව රෝහිණී සහල් කොටන ස්ථානයට පැමිණ, ඇය අසල විවේක ගැනීමට හිඳගත්තාය. මදුරුවෝ රංචු වී මහලු ස්ත්‍රිය වට කර ඉදිකටු මෙන් තියුණුව දෂ්ට කළහ. වේදනාවෙන් ඇය, 'රෝහිණී, මේ මදුරුවෝ මට දෂ්ට කරති, දුවේ—ඔවුන් පලවා හරින්න!' යැයි කෑගැසුවාය. උදව් කිරීමේ අරමුණින් පමණක්, රෝහිණී ධාන්‍ය කොටන බරැති ලී මෝල් ගස ගෙන, මදුරුවෝ වැටී සිටි ස්ථානයටම පහර දුන්නාය. එම වරදවා යොමු කළ උනන්දුවේ එක් පහරින්ම, මවගේ ජීවිතය එම ස්ථානයේදීම නැති වී ගියේය. මදුරුවෝ වනාහි කිසිදු හානියකින් තොරව පියාසර කර ගියහ. තමා කළ දේ දැකගත් රෝහිණී, 'අනේ අම්මේ, අම්මේ!' කියමින් තිගැස්සීමෙන් හඬා වැටුණාය. අනාථපිණ්ඩික සිටුවරයා මේ ඛේදවාචකය ගැන දැනගත් විට, තම දාසියගේ අවසන් කටයුතු සිදු කළේය. ඉන්පසු හාමුදුරුවන් වදාළ ස්ථානයට ගොස් සිදුවූ දේ දැනුම් දුන්නේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම මව සහ දුව අතර මෙවන් ශෝකයක් සිදු වීම මෙය පළමු වතාව නොවන බව වදාරා, එම නම්වලින්ම එම දේ ම සිදු වූ පෙර ජීවිතයක කතාව වදාළ සේක.

අතීතයේ බරණැස් නුවර බ්‍රහ්මදත්ත රජු රාජ්‍යය කරන සමයෙහි, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මහා ප්‍රඥාවන්ත, දානපති සිටුවරයෙකු ලෙස උපත ලැබූහ. උන්වහන්සේගේ නිවසේ රෝහිණී නම් දාසි දියණියක් විසූ අතර, ඇය තම මවට ආදරය කළ නමුදු කිසිදු බුද්ධියක් නැති අඥාන තැනැත්තියක් වූවාය.

දිනක් දහවල් කාලයේ ඇගේ මහලු මව ආලින්දයේ නිදා සිටියදී, මදුරුවන් රංචුවක් පැමිණ ඇයට දෂ්ට කරන්නට විය. මදුරු කරදරය ඉවසාගත නොහැකි වූ මව: 'දුවේ රෝහිණී, මේ මදුරුවෝ මට වධ දෙති. වහා පැමිණ මොවුන් පලවා හරින්න' යැයි හඬගැසුවාය.

රෝහිණී දුවගෙන විත්: 'අම්මේ බිය නොවන්න, ආයෙ කවදාවත් නොඑන සේ මම මේ මදුරුවන් විනාශ කරමි' යැයි කීවාය.

මදුරුවා මරා දැමීමට ආයුධයක් සොයන ඇයට මිදුලේ තිබූ ධාන්‍ය කොටන බරැති මෝල් ගසක් දක්නට ලැබිණි. මෝඩ කෙල්ල දෙඅතින් මෝල් ගස ඔසවාගෙන මවගේ නළල මැද මදුරුවෙකු වසන තෙක් බලා සිට, 'මැරියව් පව්කාර මදුරුවා' යැයි කෑගසමින් මුළු වෙර යොදා මවගේ හිසට පහර දුන්නාය.

එම මාරාන්තික පහරින් මවගේ හිස්කබල කුඩුපට්ටම් වී ඇය එම මොහොතේදීම පණ පිටින් සමුගත්තාය. මදුරුවා නිරුපද්‍රිතව පියඹා ගියේය. මව ලේ විලක් මැද මියගොස් සිටිනු දැක රෝහිණී හඬා වැටෙන්නට වූවාය.

කෑගැසීම අසා එහි පැමිණි බෝසත් සිටුවරයා සිදුවූ විපත දැක කම්පා විය. මවගේ අවසන් කටයුතු සිදු කරවා, සිටුවරයා එම පිරිස අමතමින්: 'ප්‍රඥාවන්ත සතුරෙකු නුවණ නැති මිතුරෙකුට වඩා බෙහෙවින් උතුම්ය. මක්නිසාද යත් මෝඩයා උදව් කිරීමට ගොස් අවිද්‍යාව නිසා මහා විනාශයක් සිදු කරන බැවිනි' යනුවෙන් සත්‍යය දේශනා කළ සේක.

කතාව අවසන් වූ විට, බුදුරජාණන් වහන්සේ ජාතක දෙකේ සම්බන්ධය හෙළි කළ සේක. 'අද සිටින මව සහ දුව, ඒ කාලයේ සිටි මව සහ දුවම ය, මම ම එකල මහා සිටුවරයා වීමි' යැයි වදාළ සේක. ජීවිත දෙකක් පුරා නැවත නැවත සිදු වූ එකම විනිශ්චය වරදීම, ආදරය සහ විචක්ෂණ බුද්ධිය අතර ඇති වෙනස පිළිබඳ ඉගැන්වීමක් බවට පත් විය. මෙම ම පාඩම මකස ජාතකයේදීද නැවත ප්‍රතිරාවය වෙයි. එහිදී, ආදරණීය පුතෙකුගේ පොරොවෙන් ගැසීම—මදුරුවෙකු සඳහා අදහස් කළ නමුත්—ඔහුගේ පියාගේ ජීවිතය එලෙසම අහිමි කළේය.

මෙම කතාව පාලි ත්‍රිපිටකයේ 45 වැනි ජාතකය ලෙස සටහන් වී ඇත්තේ, E. B. Cowell මහතාගේ සංස්කරණය යටතේ පරිවර්තනය කරන ලද ජාතක එකතුවේ පළමු පොතෙහිය. එය මකස ජාතකය, 44 වැනි ජාතකයට සෘජුව අනුගමනය කරන යෙදි කතාවයි. මේ දෙකම සාම්ප්‍රදායිකව එකම ආප්තෝපදේශයේ සහගාමී නිදර්ශන ලෙස එකට කියවනු ලැබේ: විරුද්ධවාදියෙකුගේ වුවද නුවණ, එයින් තොර භක්තියට වඩා වැඩි බරක් දරයි.