અપરિગ્રહ

અપરિગ્રહ, એટલે કે સંપત્તિનો અસ્વીકાર, એ પાંચ મહાવ્રતોમાંનું પાંચમું વ્રત છે, જે મહાવીરે પોતાના સાધુ અનુયાયીઓને શીખવ્યું હતું. અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય અને બ્રહ્મચર્યની સાથે તે જૈન નૈતિક જીવનનો પાયો છે. સાધુઓ માટે તે મહાવ્રત છે, એટલે કે મિલકત, ધન અને કાયમી નિવાસ સહિત સર્વ સંપત્તિનો સંપૂર્ણ ત્યાગ. જે ગૃહસ્થો સામાન્ય જીવન છોડી શકતા નથી, તેમના માટે તે અણુવ્રત તરીકે આચરાય છે, એટલે કે નાનું વ્રત, જે પરિગ્રહ-પરિમાણ દ્વારા લેવાય છે: પોતાની સંપત્તિ અને સામગ્રીને સ્વચ્છંદે પસંદ કરેલી મર્યાદા સુધી સીમિત રાખવી. બંને સ્વરૂપોમાં આ વ્રત માલિકીના સંયમને આધ્યાત્મિક પ્રગતિની શરત તરીકે જુએ છે, માત્ર સહન કરવાની વંચના તરીકે નહીં.

આ શિક્ષણનો દાર્શનિક મૂળ આચાર્ય ઉમાસ્વાતિ રચિત તત્ત્વાર્થ સૂત્રમાંથી આવે છે, જ્યાં અધ્યાય 7, શ્લોક 17 સંક્ષિપ્ત વ્યાખ્યા આપે છે: મૂર્છા પરિગ્રહઃ, “આસક્તિ એ જ પરિગ્રહ છે.” આ એક વાક્ય આખા ઉપદેશને અંદરની તરફ વાળે છે. પરિગ્રહ માત્ર જમીન કે સોનાની કાનૂની માલિકી નથી; તે મૂર્છા છે, એટલે કે એવી ભ્રમણાથી વ્યાકુળ મન કે કોઈ વસ્તુ તેને ધારણ કરનારને વ્યાખ્યાયિત કરે છે કે પૂર્ણ કરે છે. આ અર્થમાં જે માણસ પોતાની સંપત્તિને હળવાશથી ધારણ કરે છે તે, એ માણસ કરતાં વધુ મુક્ત હોઈ શકે છે જેની પાસે લગભગ કશું નથી પણ તે થોડાને પણ ઉગ્ર અભિમાન અને ચિંતાથી વળગી રહે છે. આથી અપરિગ્રહનું વ્રત હાથ સુધી પહોંચે તે પહેલાં મનમાં શરૂ થાય છે.

જૈન ગ્રંથો પરિગ્રહને બે મોટા વર્ગમાં ગોઠવે છે, જેમાં કુલ ચોવીસ પરંપરાગત પ્રકાર છે. બાહ્ય પરિગ્રહ, એટલે કે બહારની સંપત્તિ, દસ પ્રકારની છે, જેમાં જમીન, નિવાસ, સોનું, ચાંદી, અનાજ, સેવકો, પશુધન, વાહનો, ઘરવખરી અને સંગ્રહિત ધનનો સમાવેશ થાય છે. આંતરિક પરિગ્રહ, એટલે કે અંદરની આસક્તિ, ચૌદ પ્રકારની છે, જેમાં મિથ્યા માન્યતા, કામવાસના સાથે જોડાયેલા ત્રણ વલણો, ક્રોધ, અભિમાન, કપટ અને લોભ એ ચાર કષાયો, તથા હાસ્ય, પસંદગી, અપસંદગી, શોક, ભય અને ધૃણા જેવા વધુ છ દોષો સામેલ છે. બાહ્ય યાદી એ વિશે છે કે માણસ શું ધરાવે છે; આંતરિક યાદી એ વિશે છે કે શું માણસને ધરાવે છે. જૈન આચાર્યો લાંબા સમયથી માને છે કે બીજો વર્ગ ત્યાગવો વધારે કઠિન છે અને આત્માના બંધન માટે વધુ નિર્ણાયક છે, કારણ કે તત્ત્વાર્થ સૂત્રની પોતાની વ્યાખ્યા પરિગ્રહને વસ્તુમાં નહીં પણ આસક્તિમાં મૂકે છે.

જૈન ધર્મનાં સૌથી પ્રાચીન હયાત સિદ્ધાંતગ્રંથોમાંના એક આચારાંગ સૂત્રમાં, આ વ્રતને પૂર્ણપણે અપનાવનારા સાધુઓનું આચરણ વર્ણવાયું છે: સ્થાયી આશ્રય વિના, અંગત અનાજના ભંડાર વિના, અને સંપત્તિ પરના કોઈ દાવા વિના, તેના બદલે દરરોજ ગૃહસ્થ સમુદાય સ્વેચ્છાએ આપે તે ભિક્ષા પર નિર્ભર રહીને. આ આમૂલ સાદાઈ પોતે હેતુ તરીકે નહીં, પણ એ દરેક પરિસ્થિતિને દૂર કરવા તરીકે રજૂ થાય છે જેમાં માલિકીનું બીજ ઊગી શકે. જેની પાસે બચાવ કરવા કશું નથી, તેની પાસે ઝઘડવા કશું નથી, કોઈ એવી વસ્તુ નથી જે ધ્યાનને સાધનાથી ખેંચી લે, અને કોઈ એવી વસ્તુ નથી જે સૂક્ષ્મ હિંસા ઉત્પન્ન કરે, એટલે કે “મારું” ગણાતું કંઈક રક્ષવાની હિંસા.

જૈન નીતિશાસ્ત્ર અપરિગ્રહને અહિંસા સાથે ગાઢ રીતે જોડે છે, કારણ કે સંપત્તિનું સંપાદન અને તેનો બચાવ દરેક તબક્કે હાનિ ઉત્પન્ન કરે છે: કોઈ વસ્તુ બનાવવા માટે વપરાતા શ્રમ અને સંસાધનોમાં, એકવાર માલિકી મળ્યા પછી તેની રક્ષાની ચિંતામાં, અને અંતે તેને ગુમાવવાના અનિવાર્ય શોકમાં. જરૂરિયાતથી વધુ સંગ્રહને માત્ર આર્થિક અસંતુલન ગણવામાં આવતું નથી, પણ જે લોકો વંચિત છે તેમની સામે અને તે કુદરતી જગત સામે જેમાંથી તમામ ભૌતિક વસ્તુઓ આખરે મેળવાય છે, તેની સામે એક મૂક હિંસા તરીકે ગણવામાં આવે છે. અપરિગ્રહ અને અહિંસા વચ્ચેનો આ સંબંધ જૈન ઉપદેશમાં બે અલગ નિયમો તરીકે નહીં, પણ એક જ સતત દોરા તરીકે ચાલે છે.

આ પ્રાચીન ઉપદેશને 1990માં આધુનિક જાહેર અભિવ્યક્તિ મળી, જ્યારે ભારતીય ન્યાયવિદ એલ. એમ. સિંઘવીએ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ જૈનોલોજી હેઠળ જૈન વિદ્વાનો સાથે મસલત કરીને પ્રકૃતિ પર જૈન ઘોષણાપત્ર તૈયાર કર્યો, જે લંડનમાં વર્લ્ડ વાઇડ ફંડ ફોર નેચર સમક્ષ રજૂ થયો. આ ઘોષણાપત્રે અપરિગ્રહનો સીધો આધાર લીધો અને દલીલ કરી કે અનિયંત્રિત ઉપભોગ અને તેનાથી ઉત્પન્ન થતો કચરો પોતે જ જીવનના પરસ્પરાવલંબી જાળ વિરુદ્ધની હિંસાનાં કાર્યો છે, જેનું વર્ણન જૈન સૂત્ર “પરસ્પરોપગ્રહો જીવાનામ્”, એટલે કે “સર્વ જીવન પરસ્પર સહકારથી બંધાયેલું છે”, કરે છે. આ ઘોષણાપત્રે કોઈ નવી નીતિ શોધી નહોતી; તેણે માત્ર સાધુના ખાલી પાત્રનું પ્રાચીન વ્રત આધુનિક પર્યાવરણીય ચિંતાની ભાષામાં લાવ્યું.

જે ગૃહસ્થ સાધુ-માર્ગ અપનાવી શકતો નથી, તેના માટે અપરિગ્રહની સાધના પરિગ્રહ-પરિમાણ પર કેન્દ્રિત છે: આવક, સંપત્તિ અને ઉપભોગ પર સભાન, સ્વેચ્છાએ પસંદ કરેલી મર્યાદા મૂકવી, એવું ન થવા દેવું કે સંપાદન અનંત સુધી વિસ્તરે. આની સાથે પોતાની આસક્તિઓનું નિયમિત અને પ્રામાણિક પરીક્ષણ જોડાય છે, માત્ર શું માલિકીનું છે તે જ નહીં, પણ શેની ઝંખના છે, શેનો અભાવ હોય ત્યારે રોષ આવે છે, અથવા પડકાર મળે ત્યારે શેનો બચાવ થાય છે તેની નોંધ લેવી. વાસ્તવિક જરૂરિયાતમંદોને વધારાનું આપવું, ઇરાદાપૂર્વક સાદાઈથી જીવવું, અને જે પહેલેથી છે તેમાં સંતોષ કેળવવો, આ એ રોજિંદી શિસ્ત છે જેના દ્વારા એક ગૃહસ્થ જૈન પરિવાર અને આજીવિકા છોડ્યા વિના પાંચમા વ્રતને દૈનિક જીવનમાં લઈ જાય છે.

તેના સાધુ અને ગૃહસ્થ બંને સ્વરૂપોમાં, અપરિગ્રહ બહારથી લાદેલો નિયમ નહીં, પણ આંતરિક સ્વતંત્રતાનો સીધો માર્ગ તરીકે શીખવવામાં આવે છે. પરંપરા માને છે કે માલિકીના ભારથી દબાયેલો આત્મા કોઈ પણ ભૌતિક ભાર કરતાં ભારે અદૃશ્ય બોજ વહન કરે છે, કારણ કે તેણે જે પોતાનું ગણવાનું નક્કી કર્યું છે તેને સતત સાચવવું, બચાવવું અને તેની ચિંતા કરવી પડે છે. એ પકડને, ભલે ધીરે અને અપૂર્ણપણે, ઢીલી કરવાથી એક એવી હળવાશ પાછી આવે છે જે વસ્તુઓના કોઈ સંગ્રહથી ક્યારેય મળી શકતી નથી, અને આ જ હળવાશ, ગરીબી માટે ગરીબી નહીં, મહાવીરના ઉપદેશના પાંચમા વ્રતનો આખરી હેતુ છે.