สัพพสังหารกชาดก

ชาดกนี้มีหมายเลข ๑๑๐ และไม่มีเรื่องราวในปัจจุบันเป็นกรอบ พระคัมภีร์บันทึกว่าไม่ปรากฏเหตุการณ์ที่พระพุทธเจ้าทรงเล่าชาดกนี้ และเปิดฉากด้วยเรื่องราวในอดีตทันที เรื่องนี้แสดงให้เห็นพระโพธิสัตว์ในชาติก่อนที่ก้าวไปสู่ปัญญาทีละขั้น มิใช่ในคราวเดียว ด้วยการไตร่ตรองอย่างอดทนแบบเดียวกับที่ต่อมาได้ปรากฏในการตรัสรู้ของท่าน

พระบาลีฉบับสั้นตั้งชื่อตาม สัพพสังหารกปัญหา หรือ “คำถามที่รวบรวมทุกสิ่ง” และหยุดลงพร้อมหมายเหตุว่า คำถามนั้นใหญ่เกินกว่าจะตอบได้ที่นั่น และกล่าวอย่างชัดเจนว่าคำถามนี้จะถูกนำเสนออย่างพิสดารในที่อื่น คือในมหาอุมมัคคชาดก เรื่องของมโหสถผู้เป็นปราชญ์หนุ่ม เพื่อจะเข้าใจความหมายที่แท้จริงของคำถามที่รวบรวมทุกสิ่ง ผู้ฟังจึงต้องติดตามไปจนถึงเรื่องเล่าที่ยาวกว่านั้นมาก

ในแคว้นมิถิลา มีพ่อค้าผู้มั่งคั่งชื่อสิริวัฑฒกะ มีบุตรชายผู้เกิดมาพร้อมกำมือที่กำสมุนไพรเล็ก ๆ ไว้ นิมิตนั้นน่าอัศจรรย์จนครอบครัวตั้งชื่อเด็กว่า มโหสถ คือ “หมอผู้ยิ่งใหญ่” เขาคือพระโพธิสัตว์เองที่เกิดใหม่อีกครั้ง เพื่อเดินทางอันยาวไกลสู่พุทธภาวะ ด้วยปัญญาไหวพริบของมนุษย์สามัญ ก่อนที่จะถึงการตรัสรู้ใด ๆ บิดาได้รวบรวมเด็กชายอีกหนึ่งพันคนที่เกิดในวันเดียวกัน ให้เติบโตเป็นสหายและบริวารรอบตัวเขา

เมื่อมโหสถอายุได้เจ็ดขวบ เขาก็กำลังจัดสหายรุ่นเยาว์ให้สร้างศาลาประชุมสาธารณะของหมู่บ้าน โดยวางผังด้วยความล่วงรู้ล่วงหน้าที่ทำให้ผู้ใหญ่ที่เฝ้าดูตกตะลึง ข่าวเรื่องเด็กชายผู้ไม่ธรรมดาคนนี้เริ่มแพร่ไปอย่างช้า ๆ ในตลาดเมือง แม้ยังไม่มีผู้ใดเข้าใจว่าพรสวรรค์ของเขาจะไปไกลได้เพียงใด

ในข้อพิพาทเล็ก ๆ ที่ทดสอบวิจารณญาณของเด็กชายเป็นครั้งแรกมีคดีหนึ่งที่หญิงสองคนนำมาให้เขาตัดสิน หญิงยากจนคนหนึ่งร้อยด้ายสีต่าง ๆ เป็นสร้อยคอเรียบง่าย แล้ววางไว้บนผ้านุ่งที่พับไว้ขณะอาบน้ำในสระสาธารณะ หญิงสาวอีกคนที่อยู่ใกล้ ๆ ชื่นชมสร้อยเส้นเล็กนั้น ขออนุญาตลองสวมเพียงเพื่อดูขนาดสำหรับทำสร้อยของตนเอง แล้วก็วิ่งหนีไปพร้อมสวมสร้อยนั้น โดยไม่ยอมคืน

เมื่อหญิงทั้งสองมาอยู่ต่อหน้ามโหสถ ต่างยืนยันว่าสร้อยเป็นของตนโดยชอบธรรม เขาไม่อาจตัดสินเพียงจากการมองสีหน้าของพวกนางได้ แม้สีหน้าเหล่านั้นจะดูเหมือนบอกว่าใครกำลังโกหก เขาต้องการคำถามที่จะเปิดเผยความจริงด้วยตัวเอง โดยไม่ต้องพึ่งพาเพียงการคาดเดาของตน

มโหสถถามหญิงแต่ละคนว่านางใช้สิ่งใดอบสร้อยให้หอม หญิงสาวตอบอย่างมั่นใจและไม่ลังเลว่า นางอบด้วยสัพพสังหารกเสมอ ซึ่งเป็นเครื่องหอมราคาแพงที่ปรุงขึ้นให้เหมาะกับทุกโอกาส ส่วนหญิงยากจนตอบอย่างเรียบง่ายกว่ามาก นางกล่าวว่าคนยากจนอย่างนางจะซื้อสัพพสังหารกได้อย่างไร และอธิบายว่านางอบของของนางด้วยกลิ่นอ่อน ๆ ของดอกปิยังคุเท่านั้น มโหสถให้นำสร้อยไปแช่ในน้ำ และส่งคนไปเชิญพ่อค้าเครื่องหอมจากตลาด ซึ่งจำกลิ่นได้ทันทีว่าเป็นปิยังคุ จึงยืนยันคำตอบอันเรียบง่ายของหญิงยากจน และเผยให้เห็นคำโกหกที่มั่นใจของหญิงสาว

เมื่อติดอยู่กับรายละเอียดที่ตนเองแต่งขึ้น หญิงสาวต้องสารภาพต่อหน้าทุกคนที่มาชมการตัดสิน เป็นเพราะคดีเช่นนี้เองที่ทำให้กิตติศัพท์ความเฉลียวฉลาดของเด็กชายแพร่ออกไป ข้อพิพาทเล็ก ๆ เรื่องวัว เด็ก และทรัพย์สินธรรมดา ซึ่งได้รับการแก้ไขทีละเรื่องด้วยการซักถามอย่างรอบคอบเช่นเดิม ในที่สุดก็ไปถึงพระกรรณของพระเจ้าวิเทหะแห่งมิถิลาเอง

สิ่งที่ทำให้เหตุการณ์เล็ก ๆ นี้เป็นส่วนหนึ่งของคำถามที่รวบรวมทุกสิ่งอันยิ่งใหญ่ คือรูปแบบของมัน มิใช่ขนาดของมัน มโหสถไม่เคยพึ่งพารูปลักษณ์ การข่มขู่ หรือการแสดงอำนาจเพื่อยุติข้อพิพาท ในทุกคดี เขาค้นพบรายละเอียดธรรมดาเพียงอย่างเดียว คือกลิ่น พฤติกรรม หรือความเคยชิน ซึ่งมีเพียงผู้พูดจริงเท่านั้นที่จะรู้ได้โดยไม่ลังเล และปล่อยให้รายละเอียดนั้นรวบรวมความจริงทั้งหมดของเรื่องด้วยตัวของมันเอง

เหตุการณ์ที่ได้รับการยืนยันนี้อยู่ในชาดกหมายเลข ๑๑๐ ในเล่มแรกของชุดชาดกภาษาบาลี ซึ่งอยู่ในขุททกนิกาย ตัวบทของชาดกนี้เองเป็นเพียงคำชี้แนะสั้น ๆ ไปยังมหาอุมมัคคชาดกที่ยาวกว่ามาก คือชาดกหมายเลข ๕๔๖ ซึ่งบรรยายการตัดสินใจในวัยเด็กของมโหสถไว้อย่างครบถ้วน บทเรียนที่สืบทอดผ่านทั้งคำชี้แนะสั้น ๆ และคำตอบที่ยาวกว่านั้น คือบทเรียนเดียวกับที่อยู่ในใจกลางของปัญญาบารมี ความเป็นเลิศแห่งวิจารณญาณ ปัญญามักมิได้อยู่ในคำประกาศอันยิ่งใหญ่ หากอยู่ที่การค้นพบรายละเอียดเล็ก ๆ ที่ซื่อสัตย์เพียงหนึ่งเดียว ซึ่งคำโกหกไม่อาจเลียนแบบได้