วีณาถูณชาดก

วีณาถูณชาดกในพระไตรปิฎกบาลี ชาดกลำดับที่ 232 ในคัมภีร์อรรถกถาชาดก (นักวิชาการอ้างอิงว่า J.ii.224) พระพุทธองค์ตรัสเล่า ณ วัดเชตวัน หลังจากที่ธิดาของเศรษฐีผู้มั่งคั่งในเมืองสาวัตถีหนีตามชายค่อมไป พระพุทธองค์ตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายว่านี่ไม่ใช่ครั้งแรกที่นางทำเช่นนี้ และทรงเล่าเรื่องในอดีตชาติอันไกลโพ้น ซึ่งนางก็ได้หนีตามชายค่อมไปครั้งหนึ่งแล้วในสถานการณ์ที่คล้ายคลึงกันอย่างน่าประหลาด

ในอดีตชาตินั้น พระโพธิสัตว์เองเป็นพ่อค้าผู้มั่งคั่ง เมื่อบุตรของพระองค์ถึงวัยสมควรแก่การแต่งงาน พระโพธิสัตว์ได้ตกลงให้บุตรแต่งงานกับธิดาของพ่อค้าแห่งเมืองพาราณสี ทั้งสองตระกูลจึงเตรียมการสำหรับงานวิวาห์

ก่อนหน้างานวิวาห์ หญิงสาวเคยเห็นวัวตัวหนึ่งได้รับการยกย่องอย่างสูงในบ้านของบิดามารดาตนเอง จึงถามพี่เลี้ยงว่าเหตุใดสัตว์ตัวหนึ่งจึงได้รับความเคารพเช่นนั้น เมื่อได้รับคำตอบว่าวัวที่มีรูปร่างและท่วงท่าสมบูรณ์งดงามนั้นได้รับการยกย่องเพราะพลังกำลังของมัน นางจึงตั้งใจอยู่ในใจโดยไม่บอกใครว่าจะมอบใจให้แก่ชายที่มีรูปร่างแบบเดียวกันเท่านั้น

ต่อมาเมื่อหญิงสาวเห็นชายค่อมคนหนึ่งที่ถนน นางเข้าใจผิดว่าหลังที่นูนผิดรูปของเขาคือไหล่อันกว้างของชายเช่นนั้น และหลงรักเขาเพียงจากการมองเพียงครั้งเดียวนั้น นางติดสินบนพี่เลี้ยง เก็บเครื่องประดับของตน และลอบหนีไปกับชายค่อมในยามค่ำคืน ทั้งสองตระกูลจึงพบในเช้าวันรุ่งขึ้นว่าเจ้าสาวได้หายไปแล้ว

เมื่อข่าวไปถึงพระโพธิสัตว์ พระองค์มิได้ส่งผู้รับใช้ไปแทนพระองค์ พระองค์ทรงรวบรวมบริวารและทรงม้าเสด็จไปยังเมืองพาราณสีด้วยพระองค์เอง ตามทางที่คนทั้งสองได้เดินทางไป เพื่อนำเจ้าสาวของบุตรกลับมา

ชายค่อมและหญิงสาวเดินทางกันทั้งคืน แต่เมื่อรุ่งอรุณมาถึง กำลังของเขาก็หมดลง เขาถูกโรคจุกเสียดและความเจ็บปวดแปลบที่หลังเล่นงาน จนล้มลงกลางทางและไม่อาจเดินต่อไปได้ หญิงสาวทำได้แต่นั่งลงข้างกายเขา

ในสภาพเช่นนี้เอง คณะของพระโพธิสัตว์ได้พบทั้งสองคน เมื่อเห็นหญิงสาวนั่งอยู่ข้างชายค่อมที่ล้มลง พระโพธิสัตว์ได้ตำหนินางด้วยคาถาว่า

เมื่อในที่สุดได้เห็นชัดแจ้งว่าความผิดพลาดของตนต้องแลกมาด้วยสิ่งใด หญิงสาวจึงตอบด้วยคาถาของนางเองว่า

ในภาษาบาลี คาถาของนางลงท้ายด้วย chinnatanti yathā vīṇā — "ดั่งพิณที่สายขาด" — ภาพพจน์นี้เองที่เป็นที่มาของชื่อชาดกเรื่องนี้ คือ วีณาถูณะ "หลักพิณที่หักของพิณ"

เมื่อได้ยินคำสารภาพของนางเองแล้ว พระโพธิสัตว์ให้นำนางไปอาบน้ำและแต่งองค์ แล้วทรงนำนางกลับบ้านด้วยราชรถของพระองค์เอง เพื่อให้งานวิวาห์ที่เกือบจะถูกล้มเลิกไปนั้นได้ดำเนินไปตามที่ตั้งใจไว้แต่เดิม

พระพุทธองค์ทรงจบพระธรรมเทศนาด้วยการทรงระบุชาติแก่ภิกษุทั้งหลายที่มาประชุมกันว่า หญิงสาวแห่งเมืองสาวัตถีและหญิงสาวในเรื่องเมืองพาราณสีนั้นเป็นบุคคลเดียวกันตลอดทั้งสองชาติ และพ่อค้าแห่งเมืองพาราณสีผู้ซึ่งเจ้าสาวของบุตรเกือบจะสูญหายไปนั้น ก็คือพระโพธิสัตว์เอง

สิ่งที่เกือบทำลายงานวิวาห์ทั้งสองครั้งไม่ใช่กำลังหรือความมุ่งร้าย แต่เป็นความประทับใจเพียงหนึ่งเดียวที่ไม่เคยถูกไตร่ตรอง ก่อตัวขึ้นในวัยเด็กจากการเห็นวัวได้รับการยกย่องเพียงแวบเดียว แล้วหวนกลับมาซ้ำแล้วซ้ำเล่าโดยไม่เปลี่ยนแปลงในทุกภพทุกชาติ หลังที่ผิดรูปของชายค่อมมิได้บอกอะไรแก่หญิงสาวเลยเกี่ยวกับอุปนิสัยของเขาหรือความเหมาะสมที่จะเป็นคู่ชีวิตที่แท้จริง มันเพียงดูคล้ายคลึง เมื่อมองแวบหนึ่ง กับพลังที่นางเคยเห็นได้รับการยกย่องในสัตว์ตัวหนึ่งเท่านั้น หลักพิณที่หักไม่อาจยึดสายพิณไว้ได้ไม่ว่าส่วนอื่นของเครื่องดนตรีจะถูกสร้างมาอย่างประณีตเพียงใด และคู่ครองที่เลือกด้วยเหตุผลที่ผิดพลาดเช่นนี้ก็ทำให้การแต่งงานล้มเหลวไปในแบบเดียวกันทุกประการ