પર્યુષણ

પર્યુષણ શબ્દ સંસ્કૃતના એવા મૂળમાંથી આવે છે જેનો અર્થ થાય છે સંપૂર્ણપણે અંદર વસવું કે રહેવું. જૈન આચાર્યો તેનું અર્થઘટન “પોતાના આત્માની સમીપે વસવું” એ રીતે કરે છે. સામાન્ય જીવનમાં માનવામાં આવે છે કે રોજિંદા કાર્ય, વાણી અને વિચારના ઘર્ષણથી આત્મા સૂક્ષ્મ કર્મકણો ગ્રહણ કરે છે. પર્યુષણ દર વર્ષે એક એવો સમયગાળો અલગ રાખે છે, જેમાં સાંસારિક પ્રવૃત્તિઓ થોભાવવામાં આવે છે, જેથી સંચિત કર્મોનું પરીક્ષણ, એકરાર અને ઉપવાસ, સ્વાધ્યાય તથા પશ્ચાત્તાપ દ્વારા ત્યાગ થઈ શકે.

શ્વેતાંબર જૈનો માટે પર્યુષણ આઠ દિવસનો પર્વ છે, જે મુખ્યત્વે કલ્પસૂત્રના જાહેર વાચન પર કેન્દ્રિત છે, જે પરંપરા મુજબ આચાર્ય ભદ્રબાહુએ સંકલિત કર્યું હતું. તેનો પર્યુષણા-કલ્પ વિભાગ તીર્થંકરોનાં જીવનચરિત્ર વર્ણવે છે, ખાસ કરીને ચોવીસમા તીર્થંકર મહાવીરના જન્મ, ત્યાગ અને ઉપદેશ પર વિશેષ ધ્યાન આપે છે. આ પર્વ ભાદરવા મહિનામાં, સામાન્ય રીતે ઓગસ્ટ કે સપ્ટેમ્બરમાં આવે છે, અને ભાદરવા શુક્લ ચતુર્થીએ મનાવાતા, સર્વત્ર ક્ષમાના મહાન દિવસ, સંવત્સરી સાથે સમાપ્ત થાય છે.

દિગંબર જૈનો એક સમાંતર પણ અલગ રીતે રચાયેલી ઉજવણી પાળે છે, જેને દસ લક્ષણ પર્વ કહેવાય છે, જે આઠને બદલે દસ દિવસ ચાલે છે અને શ્વેતાંબર પર્વ પછી તરત પંચાંગમાં આવે છે. કલ્પસૂત્રના વૃત્તાંત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાને બદલે, દસેય દિવસ જૈન નૈતિક ઉપદેશમાં વર્ણવેલા આત્માના દસ શ્રેષ્ઠ ગુણોમાંના એક પર ચિંતન માટે સમર્પિત હોય છે, અને આ કાળનો અંત ક્ષમાવણી સાથે થાય છે, જે સંવત્સરીનું દિગંબર સમકક્ષ છે.

આ દસ દિવસો દરમિયાન ભક્તો તત્ત્વાર્થ સૂત્ર ૯.૬માં ગણાવાયેલા આત્માના દસ મુખ્ય ગુણો, એટલે કે દશ ધર્મ, પર વારાફરતી ધ્યાન ધરે છે. આ જૈન દાર્શનિક મૂળગ્રંથ આચાર્ય ઉમાસ્વાતિએ રચ્યો છે:

1. 1.ઉત્તમ ક્ષમા (શ્રેષ્ઠ ક્ષમા): ક્રોધ પર વિજય મેળવીને બિનશરતી કરુણા વિસ્તારવી.
2. 2.ઉત્તમ માર્દવ (શ્રેષ્ઠ નમ્રતા): અભિમાન દૂર કરીને દરેક આત્મામાં સમાન શક્યતા જોવી.
3. 3.ઉત્તમ આર્જવ (શ્રેષ્ઠ પ્રામાણિકતા): વિચાર, વાણી અને કૃતિમાં સરળતા કેળવવી.
4. 4.ઉત્તમ શૌચ (શ્રેષ્ઠ પવિત્રતા): લોભ પર વિજય મેળવીને મનને લાલસાથી શુદ્ધ કરવું.
5. 5.ઉત્તમ સત્ય (શ્રેષ્ઠ સત્યનિષ્ઠા): હિતકારી અને અહિંસક સત્ય બોલવું.
6. 6.ઉત્તમ સંયમ (શ્રેષ્ઠ આત્મસંયમ): ઇન્દ્રિયો પર શાસન કરવું અને જીવોનું રક્ષણ કરવું.
7. 7.ઉત્તમ તપ (શ્રેષ્ઠ તપશ્ચર્યા): ઉપવાસ અને સ્વાધ્યાય દ્વારા શરીર અને ઇન્દ્રિયોને શિસ્ત આપવી.
8. 8.ઉત્તમ ત્યાગ (શ્રેષ્ઠ ત્યાગ): આનંદપૂર્ણ વૈરાગ્ય અને ઉદાર દાન આપવું.
9. 9.ઉત્તમ આકિંચન્ય (શ્રેષ્ઠ અનાસક્તિ): એ સ્વીકારવું કે સાંસારિક કંઈ પણ અંતે આત્માનું નથી.
10. 10.ઉત્તમ બ્રહ્મચર્ય (શ્રેષ્ઠ શીલ): સાચા આત્મામાં લીન થઈને ચેતનાને સ્થિર કરવી.

પર્યુષણ દરમિયાન ગૃહસ્થ ભક્તો સામાન્ય રીતે ક્યારેક જ પાળાતી સાધનાઓ વધુ તીવ્ર કરે છે. ઘણા ક્રમશઃ તપ કરે છે, સંપૂર્ણ ઉપવાસ (ઉપવાસ) થી લઈને દિવસમાં એક જ ભોજન (એકાસણું) સુધી. અન્ય આયંબિલ પાળે છે, જેમાં તેલ કે લીલા શાક વિના, મસાલા વગર, બાફેલું ભોજન લેવાય છે, જે મૂળ શાકભાજી અને ફણગાવેલા લીલોતરીમાં વસતા સૂક્ષ્મ જીવોને થતી હિંસા ઓછી કરવા પસંદ કરાય છે.

દિવસો સ્વાધ્યાયને, એટલે કે શાસ્ત્રવાચન અને અભ્યાસને, તથા સામાયિકને, એટલે કે બેસીને ધ્યાન અને સમભાવની અવધિને, સમર્પિત થાય છે. દરરોજ પ્રતિક્રમણ પણ થાય છે, જેમાં સાધક તે દિવસના વિચારો, વાણી અને કૃત્યોનું સંરચિત સ્વ-અવલોકન કરે છે અને જે કંઈ હિંસાનું કારણ બન્યું હોય તેનો એકરાર કરે છે.

આ ઉજવણીનો પરાકાષ્ઠા સંવત્સરી છે. આ દિવસે આખા વર્ષનું પ્રતિક્રમણ કરાય છે, અને ભક્તો સર્વત્ર ક્ષમાનો પ્રાચીન પ્રાકૃત શ્લોક બોલે છે: ખામેમિ સવ્વે જીવે, સવ્વે જીવા ખમંતુ મે। મિત્તી મે સવ્વ ભૂએસુ, વેરં મજ્ઝં ન કેણઈ॥ તેનો અર્થ છે: હું સર્વ જીવોને ક્ષમા આપું છું, સર્વ જીવો મને ક્ષમા આપે. મારી સર્વ પ્રાણીઓ સાથે મૈત્રી છે, કોઈ સાથે વેર નથી. આને માત્ર ઔપચારિક શિષ્ટાચાર તરીકે નહીં, પરંતુ વર્ષ દરમિયાન સંચિત થયેલા દ્વેષ, ક્રોધ અને અહંકારના સાચા વિસર્જન તરીકે સમજવામાં આવે છે.

આ દિવસે અપાતું અભિવાદન, મિચ્છામિ દુક્કડમ, અર્ધમાગધી પ્રાકૃતમાંથી આવે છે, જે ભાષામાં મહાવીરે ઉપદેશ આપ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે, અને તેનો સંસ્કૃત સમકક્ષ છે મિથ્યા મે દુષ્કૃતમ્. દુક્કડમ ખોટા કે હાનિકારક કૃત્યનો સંદર્ભ આપે છે, અને મિચ્છા એટલે કંઈક નિષ્ફળ કે શૂન્ય બનાવી દેવું. આ વાક્ય વિનંતી કરે છે કે જાણીજોઈને કે અજાણતાં જે કંઈ હાનિ થઈ હોય તે એમ ગણાય જાણે બની જ ન હોય. તે કર્મના અવશેષ રૂપે આગળ વહન થવાને બદલે માફ કરાય છે અને મુક્ત કરાય છે.

આ સાધનાને જે અલગ પાડે છે તે તેની વ્યાપકતા છે. મિચ્છામિ દુક્કડમ માત્ર પરિવાર અને નજીકના સાથીઓને જ નહીં, પરંતુ પરિચિતો, હરીફો અને અજાણ્યાઓને પણ, રૂબરૂ, પત્ર દ્વારા અને વધતા જતા પ્રમાણમાં સંદેશ દ્વારા, આપવામાં આવે છે. હેતુ કોઈ એક વિવાદનો નિકાલ કરવાનો નથી, પરંતુ વર્ષનો અંત એવી રીતે કરવાનો છે કે કોઈ પણ જીવ પ્રત્યેનો વૈરનો એક પણ અવશેષ ન રહે. આ રીતે, પર્યુષણના દિવસોમાં તપ અને દસ ગુણો પર ચિંતન એક બિંદુએ એકત્ર થાય છે. જે આત્મા પોતાની પ્રામાણિક તપાસ કરી લે છે, તે પોતે ભેગી કરેલી દરેક ફરિયાદ છોડી દે છે, અને નવા વર્ષની શરૂઆત હળવા મનથી કરે છે.