අත්ථස්සද්වාර ජාතකය

ජාතක අංක 84, එකනිපාතයේ අත්ථස්සද්වාර ජාතකය, ජාතකට්ඨවණ්ණනාවේ පළමු ග්‍රන්ථය, බුදුරජුන්ගේ කාලයේ ජේතවනාරාමයේ ආරම්භ වේ. එහිදී ධනවත් පුරුෂයෙකුගේ ප්‍රඥාවන්ත තරුණ පුත්‍රයා තමාගේම ආධ්‍යාත්මික සෙත ගැන කනස්සල්ලෙන් තම පියා වෙත පැමිණ, එයට යා හැකි මාර්ග මොනවාදැයි ඇසීය. ධනවත් හා ගෞරවනීය වුවද, පියාට ව්‍යාපාරික හෝ ගෘහස්ථ කටයුතුවලට වඩා ගැඹුරින් කපා යන මෙම ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමට නොහැකි විය. අනුමානයෙන් පිළිතුරු දීමට වෙනුවට ඔහු දරුවා බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන ගියේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහු තුළ වෙනත් ජීවිතයක, බොහෝ කලකට පෙර ඇසූ එම ප්‍රශ්නයම හඳුනාගෙන, ප්‍රශ්නය නැවත ආවේ ඇයිදැයි පැහැදිලි කිරීමට රැස්ව සිටි භික්ෂූන්ට මෙම ජාතකය වදාළහ.

පුරාණ බරණැස, රජ බ්‍රහ්මදත්ත රජකම් කළ කාලයේ, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ අසීමිත විද්‍යාවෙන් සමන්විත ධනවත් භාණ්ඩාගාරිකයෙකු වූහ. ආචාර විද්‍යාවෙහි හා ලෞකික ව්‍යවහාරික කටයුතුවල ඔවුන්ගේ ගැඹුරු ප්‍රවීණත්වය නිසා සමස්ත රාජ්‍යය පුරා ඔවුහු ගෞරවයට පාත්‍ර වූහ. ඔවුන්ට සත් වයසට පමණක් ළඟා වූ, අසාමාන්‍ය ලෙස ප්‍රඥාවන්ත පුත්‍රයෙක් සිටියේය. ඔහුගේ සිත ආධ්‍යාත්මික අවබෝධය සඳහා ස්වාභාවික පිපාසයකින් දැවී තිබිණි.

එක් උදෑසනක, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ තම මහල් ගෙයි වහලය මත හිඳ හිරු උදාව රස විඳිමින් සිටිද්දී, කුඩා පුත්‍රයා ගෞරවයෙන් හිස නමා, දෑත් එකට තබාගෙන, නිර්මල සරල බවින් මෙසේ ඇසීය: “පියාණෙනි, මේ ලෝකයේ මිනිස්සු අත්ථ, එනම් සෙත ලෙස ඔවුන් හඳුන්වන දෙය ලබා ගැනීමට නිරන්තරයෙන් වෙහෙසෙති. එහෙත් ඔවුහු විවාද කරති, වරදිති, අවසානයේ දුකට පත් වෙති. මට කියන්න, මෙලොව හා පරලොව සැබෑ, නොවරදින සමෘද්ධියට පුද්ගලයෙකු ඇතුළු වන සැබෑ විවෘත දොරටු මොනවාදැයි?”

පුත්‍රයාගේ ප්‍රශ්නයේ උත්තම ගැඹුරින් සතුටු වූ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ බාලකයා තම දණහිස මත තබාගෙන, සැබෑ සෙත සලසන දොරටුවල පාදක වන රාජ්‍ය තත්ත්ව හය විස්තර කළහ. “ප්‍රිය පුත්‍රය, හොඳින් අසව. පළමුවැන්න ආරෝග්‍යය යනු නිරෝගී ශරීර සුවය හා වසංගත රෝගවලින් නිදහස වීමයි, එය නොමැතිව කිසිදු උතුම් ක්‍රියාවක් ඉටු කළ නොහැක. දෙවැන්න ශීලය යනු නිර්දෝෂ සදාචාරාත්මක හැසිරීමයි, එය හෘදසාක්ෂියේ සාමය හා ප්‍රාඥයන්ගේ ගෞරවය ගෙන දෙයි.

තුන්වැන්න බුද්ධානුමතය, එනම් අපට පෙර මෙම මාර්ගයේ ගමන් කළ ධර්මිෂ්ඨ වැඩිහිටියන්, ගුරුවරුන් හා දෙමාපියන්ගේ උපදෙස් ගෞරවයෙන් පිළිගෙන ඒවාට කීකරු වීමයි. සිව්වැන්න සුතය, එනම් ප්‍රයෝජනවත් ශිල්ප, ශාස්ත්‍ර හා ව්‍යවහාරික දැනුම පිළිබඳ පුළුල් ඉගෙනීම හා ගැඹුරු ප්‍රවීණත්වයයි.

පස්වැන්න ධම්මානුවත්තිය, එනම් සියලු වෙළඳ හා පෞද්ගලික ගනුදෙනුවලදී සත්‍යය, අවංකභාවය හා යුක්තිය තුළ අචලව ජීවත් වීමයි. හයවැන්න අලෝලුප භාවය, එනම් ලෝභයෙන් මිදීම, ධර්මානුකූලව ලැබෙන ලාභවලින් සතුටු වීම හා ක්ෂණික ඉන්ද්‍රිය සුඛයන්ට නොඇලීමයි.”

ජාතකට්ඨවණ්ණනාව බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ ඉගැන්වීම ගද්‍යයෙන් පමණක් නොව පද්‍යයෙන්ද ආරක්ෂා කරයි. පෙර ආ සවිස්තර ගද්‍ය පැහැදිලි කිරීමට වඩා ශ්‍රාවකයෙකුට පහසුවෙන් රැගෙන යා හැකි පරිදි, දොරටු හය එක් සිහිපත් කළ හැකි ගාථාවකට සංක්ෂිප්ත කර ඇත: ආරෝග්‍යය උතුම් සෙත බව දැන සුවය සොයව; සීලවන්ත වව; වැඩිහිටියන්ට සවන් දෙව; ශාස්ත්‍රවලින් ඉගෙන ගනුව; සත්‍යයට අනුගත වව; තෘෂ්ණාවේ බැමි සිඳ දමව, මන්ද ප්‍රධාන වශයෙන් මේ දොරටු හය සෙතට මග පාදයි. අටුවාචාර්යවරු සටහන් කරන්නේ, සම්පූර්ණ ගද්‍ය ඉගැන්වීමේ විස්තර අමතක වූ බොහෝ කාලයකට පසුවත් මෙම පද්‍ය ආකෘතිය මතක තබාගෙන පාරායනය කිරීම සඳහා අදහස් කර තිබිය හැකි බවයි. මෙය ජාතකට්ඨවණ්ණනාවේ ගාථාවල පොදු රටාවකි.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මෙසේ නිගමනය කළහ: “මේවා සෙතේ දොරටු හයයි. දිනෙන් දින මේවා හරහා ගමන් කරන තැනැත්තා කිසිදා විනාශයට පත් නොවන අතර, මනුෂ්‍යයන් අතර ගෞරවයෙන් වාසය කර, ආලෝක ලෝකවලට නැඟී යනු ඇත.” පුත්‍රයා තම පියාගේ වචන සිහියෙන් රැක, ජීවිත කාලය පුරා ගුණ හයම පුහුණු කළේය. කුඩා දරුවෙකු ලෙස පියා නිදහසේ දුන් දේ, දුෂ්කරතාවක් මගින් යළි ඉගෙන ගැනීමට කිසි විටෙකත් ඔහුට සිදු නොවීය. ඔහු සමස්ත දේශය පුරා ධාර්මිකත්වයේ ආදර්ශ කණුවක් බවට පත් විය. බුද්ධ භගවතුන් ඉඟි කරන පරිදි, එම උරුමය බාලකයාගේ ජීවිත දෙක පුරා ගමන් කළේය; එය නැවතත් හඳුනාගෙන ඉදිරියට ලබා දීමට ප්‍රඥාවන්ත දෙවන පියෙකු පමණක් බලා සිටියේය.

ජේතවනයේ දේශනාවේ අවසානයේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ජන්මය හඳුනාගත්හ: ආධ්‍යාත්මික සෙත ගැන තම සමකාලීන පියාගෙන් විමසීමට ආ කනස්සල්ලට පත් බාලකයා, ප්‍රඥාවන්ත සත් හැවිරිදි පුත්‍රයා ම නැවත උපත ලැබූ තැනැත්තා බවයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ ම “මම ම ඒ ස්වාමි භාණ්ඩාගාරිකයා වීමි” යැයි ප්‍රකාශ කළහ. එමගින් පෞරාණික පියාගේ ඉගැන්වීම හා වර්තමාන පුත්‍රයාගේ ප්‍රශ්නය අතර වක්‍රය සම්පූර්ණ කළ අතර, එම ප්‍රශ්නයම මෙම කථාව වදාරන්නට හේතු විය. සමකාලීන පියාට තම ප්‍රඥාවට අතීත වූ ප්‍රශ්නයක් ලෙස පෙනුණු දෙය, වෙනස් බව පෙනී ගියේය. ඔහුගේම පූර්ව ආත්මය, අපරිමිත ජන්ම පරම්පරාවක් පුරා, එයට දැනටමත් වරක් පිළිතුරු දී තිබුණි.