ධ්‍යානසෝධන ජාතකය, අංක 134

ජාතක අංක 134, ජාතකට්ඨවණ්ණනාවේ එකනිපාතයේ ඇති ධ්‍යානසෝධන ජාතකය, ජේතවනාරාමයේදී කථා කරන ලදී. ඒ, සාරිපුත්ත තෙරුන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේම ධර්ම උපදේශයක් අසාමාන්‍ය පැහැදිලි බවකින් විස්තර කළ විට ය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, ඒ විස්තර කිරීමේ හැකියාව බොහෝ කලෙකට පෙර පූර්ව ජාතියේදීත් තමන් වහන්සේට තිබුණු බව ප්‍රකාශ කරමින්, ඒ බව පෙන්වීම සඳහා පහත කථාව වදාළ සේක.

බොහෝ දුර අතීතයේදී, බ්‍රහ්මදත්ත රජු වාරාණසියේ රජකම් කරන කල, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ධනවත් බ්‍රාහ්මණ පවුලක උපන් සේක. මහා ශාස්ත්‍ර මධ්‍යස්ථානය වූ තක්සිලාවේ අධ්‍යාපනය නිම කළ පසු, ඔහු ලෞකික ජීවිතය සම්පූර්ණයෙන් හැර දැමී ය. වසර ගණනාවක් පුහුණු වූ උත්සාහයෙන් ඔහු පඤ්චාභිඥා සහ අෂ්ට සමාපත්ති ලබා, හිමාලයේ පදිංචි විය. කලක් ගත වත්ම, ඔහුගේ කීර්තියට ආකර්ෂණය වී තවුසන් පන්සියයක් ඔහු වටා රැස් වූ අතර, ඔහු තමාම ප්‍රගුණ කළ ධ්‍යාන සමාධියේ ඒ එම මාර්ගය ඉගෙන ගැනීමට ඔවුහු ආශා කළහ.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේ තම ශිෂ්‍යයන් අතර කිසිවෙකුටත් වඩා ධ්‍යානයෙහි ඉදිරියට ගිය සේක. ඔහු තමන්ගේ අවබෝධය සියලු භෞතික රූපයන්ට ඔබ්බට, අනන්ත ආකාශ ආයතනයට ඔබ්බට, අනන්ත විඤ්ඤාණ ආයතනයට ඔබ්බට, සහ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට ඔබ්බට පවිත්‍ර කළේය. කලක් ගිය පසු, ඔහු ලෞකික ධ්‍යානයේ උච්චතම මට්ටම, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය, අධිගත කළේය. එය, බවචක්‍රයට තවමත් බැඳී සිටිද්දී මනසට පිවිසිය හැකි සියුම්ම අවස්ථාවයි.

වයෝවෘද්ධ ගුරුවරයා අවසානයේ මරණ මංචකයේ සැතපුණු විට, ඔහුගේ පන්සියයක් ශිෂ්‍යයෝ ඔහු වටා සමීපව රැස් වී, ඔහුගේ ශුද්ධ ජීවිතය පුරා කුමන විශ්මිත අවබෝධයට ළඟා වී ඇද්ද කියා ඇසූහ. ඔහු ඇත්තටම සංඥාව ඇති බවත් සංඥාව නැති බවත් කිව නොහැකි තරම් සියුම් තත්ත්වයක් විස්තර කිරීමට උත්සාහ කළේ ය. තම අවසන් හුස්මේ ඉතිරි වූ වචන දෙකෙන්, ඔහු සරලව කීවේ: සචේතනය නොවේ, අචේතනය නොවේ.

ඔහු මිය ගිය පසු, ඔවුන් අසා ඇති දේ තේරුම් ගැනීමට ක්‍රමයක් නොතිබූ බොහෝ ශිෂ්‍යයෝ, තම ගුරුවරයාගේ අවසන් වචන හුදෙක් අර්ථ විරහිත ප්‍රලාපයක් ලෙස උපහාසයට ලක් කළහ. ඔවුන් එකිනෙකාට උස් හඬින් නිගමනය කළේ, ඔවුන් ගෞරව කළ ගුරුවරයා දශක ගණනක ඉවසිලිමත් තපස්වී ජීවිතයෙන් වැදගත් කිසිවක් ලබා නැති බවයි. තවද, ඔවුන්ගේ අඥානය නිසා, ඔහු ඇත්තටම ලබා ගත් දෙයට සුදුසු අන්තිම කටයුතු ඔහුට කිරීමට ඔවුහු පැමිණියේ නැත.

පන්සියයක් ශිෂ්‍යයන් අතරින්, එක් ශිෂ්‍යයෙකු පමණක් තමන්ගේ මරණාසන්න ගුරුවරයාගේ අදහස තේරුම් ගත්තේ ය. ඔහු අනෙකුන්ට පැහැදිලි කිරීමට උත්සාහ කළේ, මේ විචිත්‍ර, සංක්ෂිප්ත වචන පෝරුවල අරූප සිද්ධීන්ගෙන් ඉහළම එකේ නම බවත්, දීර්ඝ තපස් ජීවිතයේ අවසානයේ ඇති වූ මෝහයක් හෝ අසමත්වීමක් නොවන බවත්ය. එහෙත් අනෙක් තවුසන්, තමන්ගේ විද්වත් ගුරුවරයාට මරණ මොහොතේ සම්පූර්ණයෙන් වචනවලින් ප්‍රකාශ කළ නොහැකි වූ දෙයක් මෙවැනි සාමාන්‍ය පෙනුමැති සහාධ්‍යායියෙකුට තේරුම් ගත හැකි යයි විශ්වාස කිරීමට ප්‍රතික්ෂේප කළහ. ඔහු කොතරම් ඉවසීමෙන් හෝ කොතරම් වාර ගණනක් එය පැහැදිලි කළත්, ඔවුහු ඔහුගේ පැහැදිලි කිරීම පිළිගත්තේ නැත.

මිය ගිය ගුරුවරයා, ඇත්තටම, ඔහුගේ අවසන් වචන ආරම්භයේ සිටම යෝජනා කළ ආකාරයටම, එම අරූප බ්‍රහ්ම ලෝකයේ දැනටමත් නැවත ඉපදී සිටියේ ය. තමාව නිවැරදිව තේරුම් ගත් එකම ශිෂ්‍යයා සැක කරන තම පෙර ශිෂ්‍යයන් දුටු විට, පරලොව ගිය ගුරුවරයා, මහා බ්‍රහ්මයා ලෙස එම ලෝකයෙන්ම බැස, මාතෘකාව එක්වරම සදහටම නිරාකරණය කිරීමට තමා ම ක්‍රියා කළේ ය. ඔහු සමස්ත සභාවේ ඉදිරියේ, ප්‍රධාන ශිෂ්‍යයාගේ පැහැදිලි කිරීම සම්පූර්ණයෙන් නිවැරදි බව පැහැදිලිව තහවුරු කළේ ය. සචේතනය නොවේ, අචේතනය නොවේ යන්න, මනසේ හෝ වචනයේ යම් අසමත්වීමක් නොව, ධ්‍යාන පිරිසිදු කිරීමේ උත්කෘෂ්ට උච්චතම අවස්ථාව නම් කරන බව ඔහු ඔවුන්ට කීය. ඔහු තමන් ම ඇත්තටම, අවසන් වචන විස්තර කළ එම අවස්ථාව ලබා තිබුණේ ය; ආරම්භයේ සිටම ඔහු විශ්වාස කළ එකම ශිෂ්‍යයා කී ආකාරයටම. කථා කළ පසු, මහා බ්‍රහ්මයා තම ස්වර්ගීය නිවාසයට ආපසු ගියේ ය, බැස ඒමේ අරමුණ සම්පූර්ණයෙන් ඉටු වූ විට; එවැනි නිෂ්කලංක සාක්ෂියකින් ශිෂ්‍යයන්ගේ සැකය දුරු විය.

ජේතවනයේ දේශනයේ අවසාන නිගමනයේදී, බුදුරජාණන් වහන්සේ උප්පත්තිය හඳුනා වදාළ සේක: තම මරණාසන්න ගුරුවරයාගේ සැබෑ අර්ථය එකම ව තේරුම් ගත් ප්‍රඥාවන්ත ප්‍රධාන ශිෂ්‍යයා, පෙර ජාතියේ සාරිපුත්ත වූ බව; බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන් ම ගුරුවරයා ද, මරණින් පසු මහා බ්‍රහ්මයා ද වූ බව ප්‍රකාශ කළ සේක. සැකයෙන් පිරුණු සමස්ත සභාව ඉදිරියේ, තමන්ගේ ම දුෂ්කරතම උපදේශය අවම වශයෙන් එක් විශ්වාසවන්ත ශිෂ්‍යයෙකු විසින් නිවැරදිව තේරුම් ගෙන ඇති බව තහවුරු කිරීමට, ඒ එක් වරක් පමණක් නැවත පැමිණි සේක.

බෞද්ධ ඉගැන්වීම, වයෝවෘද්ධ ගුරුවරයාගේ අවබෝධය කුමක් වූවාද සහ කුමක් නොවූවාද යන්න පැහැදිලිව දක්වයි. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය, සතර අරූප ධ්‍යානයන්ගෙන් සිව්වැනි සහ සියුම්ම එකයි; එය අනන්ත විඤ්ඤාණයේ හැඟීමටත් ඔබ්බට පවතින අරූප සමාධීන් ය. එය, තිර ධ්‍යාන සමාධියට පමණක් ළඟා විය හැකි උච්චතම අවස්ථාව ලෙස නිසි ලෙස ගෞරවනීය ය. එහෙත්, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පසුකාලීන ඉගැන්වීම් තුළ, එය තවමත් සංසාරයට බැඳුණු තත්ත්වයක් ය; මිදීමක් නොවේ. එය ප්‍රගුණ කර මිය යන සත්වයෙක් ගුරුවරයා මෙන් අනුරූප අරූප බ්‍රහ්ම ලෝකයේ ඉමහත් කාලයක් නැවත ඉපදේ; නමුත් එයින් ම උත්පත්ති චක්‍රයෙන් මිදෙන්නේ නැත. ජාතකයේ ගුරුවරයාගේ සාර්ථකත්වයට ඇති ප්‍රශංසාවත්, මෙම උච්චතමයටත් ඔබ්බට යමක් ඇති බවට බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පසුකාලීන ඉගැන්වීමත් එකිනෙකට පරස්පර නොවේ. ඒවා එකම උච්චතම අවස්ථාව, දෙකක් වූ විවිධ දෘෂ්ටි කෝණයන්ගෙන් මනින්නේ පමණෙකි: එකක් ලෞකික ධ්‍යාන මාර්ගය තුළ සිට, අනෙක සම්පූර්ණ බුද්ධත්වයේ අනෙක් තීරයෙන්.