สุสุมาลชาดก

สุสุมารชาดก ชาดกเรื่องที่ ๒๐๘ ในพระไตรปิฎกบาลี ซึ่งบันทึกไว้ในอรรถกถาชาดก เล่มที่ 2 หน้า 159 เป็นเรื่องที่พระพุทธองค์ตรัสเล่าเกี่ยวกับการที่พระเทวทัตพยายามปลงพระชนม์พระองค์ซ้ำแล้วซ้ำเล่า เพื่อแสดงให้เห็นว่าการทรยศเช่นนี้มีรากฐานยาวนานเพียงใด พระพุทธองค์จึงทรงระลึกถึงอดีตชาติหนึ่ง ซึ่งจระเข้ตัวหนึ่งได้พยายามหลอกลวงลิงให้ตายด้วยเหตุผลเดียวกันกับที่ต่อมาจะผลักดันให้พระเทวทัตกระทำเช่นนั้น

ในอดีตกาล เมื่อพระเจ้าพรหมทัตครองกรุงพาราณสี พระโพธิสัตว์ได้ประสูติเป็นพญาวานรผู้มีกำลังแข็งแรงและมีปัญญาเฉลียวฉลาด อาศัยอยู่บนต้นชมพู่ใหญ่ริมฝั่งแม่น้ำคงคาอันศักดิ์สิทธิ์ ฟากตรงข้ามของแม่น้ำมีเกาะสีมรกตที่เต็มไปด้วยมะม่วงหวาน ขนุน และมะเดื่อ ซึ่งมองเห็นได้ทุกวันแต่ไม่เคยไปถึงได้เลย

ในน้ำลึกใต้ช่วงแม่น้ำนั้น มีจระเข้ตัวผู้อาศัยอยู่กับนางจระเข้ผู้กำลังตั้งครรภ์ นางจระเข้เฝ้าดูพญาวานรกระโดดจากกิ่งหนึ่งไปอีกกิ่งหนึ่งอย่างแคล่วคล่องด้วยความสง่างาม จนเกิดความอยากรุนแรงอย่างยิ่ง นางบอกสามีว่าตนต้องกินหัวใจอันอ่อนนุ่มของลิงตัวนั้นให้ได้ มิฉะนั้นนางและลูกในครรภ์จะต้องพินาศไป

เพื่อสนองความต้องการของภรรยา จระเข้ตัวผู้จึงว่ายมาถึงโคนต้นชมพู่ และเรียกพญาวานรขึ้นมาถามว่า เหตุใดจึงกักตัวอยู่บนต้นไม้ต้นเดียว ในเมื่อเกาะที่มีผลไม้สุกงอมอยู่ตรงข้ามกระแสน้ำ จระเข้เสนอว่าจะพาลิงไปยังที่นั้นอย่างปลอดภัยบนหลังของตนเอง

พญาวานรเชื่อถือคำเชิญอันเป็นมิตรนั้น จึงกระโดดขึ้นบนหลังอันกว้างของจระเข้โดยไม่ลังเล จระเข้ก็แหวกว่ายไปตามผืนน้ำกว้างราวกับไม่มีอะไรผิดปกติ นำพาผู้โดยสารที่ไม่รู้ตัวไปยังกลางกระแสน้ำอย่างมั่นคง

เมื่อไปถึงครึ่งทาง จระเข้เริ่มดำลงใต้ผิวน้ำ เมื่อพญาวานรที่สำลักน้ำร้องถามว่าเหตุใดจึงทำให้ตนจมน้ำ จระเข้จึงเผยความจริงอย่างผู้ชนะว่า มันไม่ได้สนใจผลไม้เลยแม้แต่น้อย ภรรยาที่ตั้งครรภ์ของมันปรารถนาหัวใจลิงสดๆ และมันตั้งใจจะทำให้ผู้โดยสารจมน้ำตายในวันนั้นเพื่อควักหัวใจออกมา

พระโพธิสัตว์มิได้ตื่นตระหนก ทรงรักษาความสงบอย่างสมบูรณ์และสติปัญญาที่มั่นคง แล้วทรงตอบด้วยเสียงหัวเราะอย่างร่าเริง ตรัสถามว่าเหตุใดจระเข้จึงมิได้บอกเรื่องนี้ตั้งแต่ก่อนออกเดินทาง เพราะข้อตกลงนี้น่าจะจัดการได้โดยง่ายตั้งแต่ต้น

พญาวานรอธิบายว่า ลิงป่าไม่เคยเก็บหัวใจอันเปราะบางไว้ในท้องขณะกระโดดจากกิ่งไม้หนึ่งไปยังอีกกิ่งหนึ่ง เพราะหัวใจจะแตกเป็นชิ้นๆ ทุกครั้งที่กระโดด ลิงจึงแขวนหัวใจไว้บนกิ่งของต้นมะเดื่อริมฝั่งอย่างปลอดภัย เขาชี้ไปที่ผลมะเดื่อสีแดงที่ห้อยอยู่ไกลออกไปเป็นหลักฐาน และเสนอว่าหากพาตนกลับไปยังฝั่ง เขาจะเด็ดผลที่หวานที่สุดให้แก่นางจระเข้

จระเข้หลงเชื่อทุกถ้อยคำ จึงหันกลับและว่ายกลับเข้าฝั่งอย่างกระตือรือร้น เพื่อจะสนองความอยากของภรรยาให้สำเร็จ ทันทีที่จมูกของมันแตะฝั่ง พญาวานรก็พุ่งขึ้นสู่กิ่งสูงของต้นไม้ใหญ่อย่างรวดเร็วดั่งลูกธนู ไกลเกินกว่าที่จระเข้จะเอื้อมถึง

มองลงมาจากที่สูงอันมั่นคง พระโพธิสัตว์ทรงเยาะเย้ยจระเข้ผู้ถูกหลอก ตรัสถามว่ามันคิดจริงหรือว่าหัวใจของสัตว์ใดสามารถห้อยอยู่นอกร่างกายได้ ทรงชี้ให้เห็นว่าร่างกายของจระเข้นั้นใหญ่โต แต่ปัญญากลับว่างเปล่าเหมือนฟองน้ำในแม่น้ำ จระเข้จึงจมกลับสู่ก้นน้ำอย่างอับอาย เพราะเสียทั้งอาหารและศักดิ์ศรีในบ่ายวันเดียวกัน

เมื่อจบเรื่อง พระพุทธองค์ทรงระบุว่า จระเข้ผู้หลอกลวงคือพระเทวทัต นางจระเข้ผู้วางแผนคือนางจิญจมาณวิกา และพญาวานรผู้มีไหวพริบคือพระองค์เอง ความปรารถนาจะทำลายผู้อื่นซึ่งเคยผลักดันให้จระเข้แสร้งทำเป็นเพื่อนริมฝั่งแม่น้ำนั้น คือรูปแบบเดียวกับที่พระเทวทัตยังคงกระทำต่อพระพุทธเจ้าสืบมาทุกภพทุกชาติ

สิ่งที่ช่วยชีวิตลิงไว้ในท้ายที่สุดมิใช่พละกำลัง เพราะเขาไม่มีกำลังใดจะต้านทานขากรรไกรของจระเข้ได้ แต่คือการไม่ยอมให้ความกลัวครอบงำการคิดอย่างแจ่มชัด ในวินาทีที่การคิดอย่างแจ่มชัดสำคัญที่สุด จิตที่หวาดกลัวจะดิ้นรนอย่างไร้ประโยชน์ในอ้อมกอดของจระเข้ ส่วนจิตที่สงบนิ่งได้พบข้ออ้างอันประหลาดในเพียงลมหายใจเดียว ซึ่งมีเพียงความไว้วางใจอย่างสิ้นเชิงต่อมิตรที่เข้าใจว่าเป็นเพื่อน จึงจะทำให้จระเข้เชื่อได้

จระเข้ไม่เคยหยุดคิดเลยว่าหัวใจของลิงจะห้อยอยู่บนกิ่งไม้ได้จริงหรือไม่ เพราะความอยากของภรรยาและความกระตือรือร้นที่จะสนองความอยากนั้นของตน ได้บดบังความสงสัยอย่างง่ายๆ ที่ควรจะจับได้ว่าเป็นคำลวงทันที การทรยศที่กระทำโดยรีบร้อน ขับเคลื่อนด้วยความอยากมากกว่าความอดทน มักจะมองข้ามข้อบกพร่องที่เห็นได้ชัดเช่นนี้ ซึ่งการไตร่ตรองอย่างสงบจะจับได้ในทันที ความใจร้อนชนิดเดียวกันนี้เองที่พระพุทธองค์ทรงชี้ถึงเมื่อทรงระบุว่าจระเข้คือพระเทวทัตที่กลับชาติมาเกิด ซึ่งถูกกระทำซ้ำข้ามภพข้ามชาติ