શ્લોકો
256. મનમાનાથી અથવા ઘાઘાપણથી નિર્ણય આપીને કોઈ ધર્મમાં સ્થાપિત નથી બને. પણ જે બુદ્ધિમાન પુરુષ હિત અને અહિતને બંને સમજે છે તે તપાસ કરે છે.
શ્લોક 1
257. જે અન્યાય વિના, ધર્મમાં અને નિષ્પક્ષતાથી બીજાઓને માર્ગદર્શન આપે છે—ધર્મથી સુરક્ષિત એવો બુદ્ધિમાન પુરુષ જ યોગ્યતાથી 'ધર્મમાં સ્થાપિત' કહેવાય છે.
શ્લોક 2
258. માત્ર વધુ બોલવાથી કોઈ બુદ્ધિમાન નથી બને. જે શાંત, દુશ્મનીથી મુક્ત અને ભયભીત સાથે નથી—તે જ સાચે 'બુદ્ધિમાન' કહેવાય છે.
શ્લોક 3
259. માત્ર બહુ શીખમ ધ્વારા કોઈ ધર્મધર (ધર્મ ધરનાર) નથી બને. જે થોડું સુણીને પણ ધર્મને તેના આચરણમાં સીધુ જુએ અને ધર્મમાં પ્રમાદી નથી—તે જ સાચે ધર્મધર છે.
શ્લોક 4
260. માત્ર માથા ધોળાથી કોઈ જૈષ્ઠ (થેર) નથી બને. તેનું વર્ષ પરિપક્વ હોય, પણ તે 'વ્યર્થમાં મુખમાણુ' (મોઘજિણ્ણ) કહેવાય છે.
શ્લોક 5
261. જેમાં સત્ય, ધર્મ, અઘાત, સંયમ અને ઇંદ્રિયનિગ્રહ છે—તે દોષોથી મુક્ત ધીર પુરુષ જ સાચે 'જૈષ્ઠ' કહેવાય છે.
શ્લોક 6
262. માત્ર વાકચાતુર્યથી કે સુંદર રૂપથી કોઈ પ્રિય નથી બને, જો તે ઈર્ષ્યાલુ, કંજૂસ અને કપટી હોય.
શ્લોક 7
263. પણ જેમાં આ દોષો સમૂળ કાપવામાં આવ્યા છે, મૂળથી ઉપાડી નાખવામાં આવ્યા છે—તે દોષમુક્ત બુદ્ધિમાન જ સાચે 'સાધુ' કહેવાય છે.
શ્લોક 8
264. માણસ જે વ્રતહીન, ખોટું બોલતો અને ઇચ્છા તથા લોભમાં ડૂબેલો હોય, તે માત્ર માથું મુણ્ડીને શ્રમણ નથી બને. આવો માણસ કેવી રીતે શ્રમણ બન શકે?
શ્લોક 9
265. જે સૂક્ષ્મ અને સ્થૂલ બધા અનર્થોને શમિત કરે છે—અનર્થોને શમિત કર્યાથી જ તે 'શ્રમણ' કહેવાય છે.
શ્લોક 10
266. માત્ર બીજાથી ભિક્ષા માગીને કોઈ ભિક્ષુ નથી બને. અશુદ્ધ અને ભ્રષ્ટ આચરણ અપનાવીને કોઈ ભિક્ષુ નથી બને.
શ્લોક 11
267. જેણે આ જગતમાં પુણ્ય અને પાપ બંને મહત્વ હીણ કર્યા, જે બ્રહ્મચર્યનો પાલન કરે છે અને જ્ઞાનથી જગતમાં ચાલે છે—તે જ વસ્તુત: 'ભિક્ષુ' કહેવાય છે.
શ્લોક 12
268. મોનથી જ અજ્ઞાની અને મૂર્ખ મુનિ નથી બને. જે બુદ્ધિમાન તુલાની જેમ શ્રેષ્ઠ લે છે...
શ્લોક 13
269. ...અને પાપોનો ત્યાગ કરે છે, તે મુનિ છે; તે કારણે તે મુનિ કહેવાય છે. જે બંને લોકો (ભીતર અને બાહ્ય સત્ય) સમજે છે તે 'મુનિ' કહેવાય છે.
શ્લોક 14
270. જીવોને પીડા આપવાથી કોઈ આર્ય નથી બને. બધા જીવમાત્રની પ્રતિ અઘાતથી કોઈ 'આર્ય' કહેવાય છે.
શ્લોક 15
271. માત્ર નૈતિક નિયમ અને વ્રતોથી નહીં, વિશાળ શીખમ દ્વારા નહીં, સમાધિ સિદ્ધિથી નહીં, અથવા એકાંતમાં નિવાસ દ્વારા નહીં...
શ્લોક 16
272. ...'મેં સાધારણ લોકો અને વિનીત માર્ગથી અગમ્ય ત્યાગ-સુખ સ્પર્શ કર્યું'—આમ ન કરીને, હે ભિક્ષુ! બધા આસ્રવો (દોષો)નો સંપૂર્ણ નાશ ન થાય ત્યાં સુધી આત્મસંતુષ્ટમાં પડશો નહીં!
શ્લોક 17
પૃષ્ઠભૂમિ
પાલિ ધમ્મપદ (ખુદ્દક નિકાય, પાલિ ત્રિપિટક)ના ધમ્મટ્ઠ વગ્ગની ગાથા 256–272 આ અધ્યાયમાં છે. સાવત્થીના જેતવન વિહારમાં ઉપદેશાયેલી આ ગાથાઓ ત્યારે ઉદ્ભવી જ્યારે લાંચ લેતા અન્યાયી ન્યાયાધીશો, માત્ર વય માટે આદરની માગણી કરતા અભિમાની વૃદ્ધ ભિક્ષુઓ, અને લોભ સંઘરીને માત્ર બાહ્ય મુંડન પર આધાર રાખતા દંભી તપસ્વીઓ અંગે વિવાદો ઊભા થયા. ગાથા 256–257 સાવત્થીના એવા ભ્રષ્ટ ન્યાયાધીશોને જોયા પછી કહેવાઈ જેઓ કાયદાકીય નિર્ણયો વિકૃત કરતા હતા. ગાથા 260–261 સ્થવિર લકુણ્ડક ભદ્દિય વિશે કહેવાઈ, જેમને આગંતુક ભિક્ષુઓએ અત્યંત નાના કદને કારણે સામણેર સમજી લીધા હતા; તે શીખવે છે કે માત્ર શ્વેત કેશથી કોઈ સ્થવિર બનતું નથી; અને ગાથા 264–265 ભિક્ષુ હત્થક વિશે છે, જેઓ જૂઠું બોલીને વાદવિવાદ જીતતા. ગાથા 271–272 ભિક્ષુઓને તાકીદની ચેતવણી હતી કે પૂર્ણ મુક્તિ પ્રાપ્ત ન થાય ત્યાં સુધી માત્ર ધ્યાનાવસ્થાના આનંદ કે તપસ્વી એકાંતમાં સંતોષ ન માને.
આ પાઠ વિશે
રચયિતા: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
શું તમે જાણો છો?
નિષ્પક્ષ ન્યાય (ગાથાઓ 256–257)
પક્ષપાતી નિર્ણય દ્વારા કોઈ ધર્મમાં સ્થાપિત નથી. જે બુદ્ધિમાન હિત અને અહિતને બંને ટોલે છે, બીજાઓને બિનજરૂરી વેગ વિના, નિષ્પક્ષતાપૂર્વક અને સત્યના આધારે માર્ગ દર્શન આપે છે, તે જ સાચે ધર્મમાં સ્થાપિત કહેવાય છે.
સત્ય જૈષ્ઠતા (ગાથાઓ 260–261)
માત્ર શીર ધ્વજ તૈયાર થવાથી જૈષ્ઠ નથી બને. તેનું વર્ષ પરિપક્વ હોય, પણ તેને વ્યર્થમાં વૃદ્ધ કહેવાય છે. જેમાં સત્ય, ધર્મ, અઘાત, સંયમ અને માનસિક શાસન છે—તે નિર્દોષ ધીર પુરુષ જ સાચે જૈષ્ઠ છે.
માત્ર શિરોમુણ્ડન શ્રમણ બનતું નથી (ગાથાઓ 264–265)
શીર શૃંગાર કરેલું માથું વ્રતહીન, ખોટું બોલનાર અને ઇચ્છા તથા લોભથી ભરેલું માણસ શ્રમણ નથી બનાવે. જે પોતે બધા અનર્થો, સૂક્ષ્મ અને સ્થૂલ, શમિત કરે છે—તે અનર્થ-શમનથી 'શ્રમણ' કહેવાય છે.
સત્ય આર્ય (ગાથા 270)
જીવોને હીણતા કરીને કોઈ આર્ય નથી બને. બધા જીવમાત્રની પ્રતિ અઘાતથી જ કોઈ 'આર્ય' કહેવાય છે.
સંતુષ્ટમાં વિશ્રામ ન લો (ગાથાઓ 271–272)
માત્ર નૈતિક નિયમ અને વ્રતો દ્વારા નહીં, વિશાળ શીખમ દ્વારા નહીં, સમાધિ સિદ્ધિ દ્વારા નહીં, અથવા એકાંતમાં જીવન દ્વારા જ કોઈ ભિક્ષુ સંતુષ્ટ નથી હોવો જોઈએ—'મેં ત્યાગ-સુખ સ્પર્શ કર્યું' કહીને—જ્યાં સુધી તે બધા આસ્રવો (દોષો)નો સંપૂર્ણ નાશ ન પામે.
વિષય પ્રમાણે બ્રાઉઝ કરો
Buddha
બૌદ્ધ ધર્મ માંથી વધુ
બધું જુઓસંબંધિત ઉપદેશો
એ જ ઉપદેશ, વિવિધ પરંપરાઓમાં ગુંજતો