શ્લોકો
જો કોઈ પોતાને પ્રિય માને, તો પોતાને ભલીને સાચવે. રાતના ત્રણ પહરમાં (અથવા જીવનના ત્રણ કાલમાં) બુદ્ધિમાન માણસ ઓછામાં ઓછા એક સમયમાં સાવધાનીથી જાગ્યો રહે.
શ્લોક 1
પહેલાં કોઈ પોતાને જે યોગ્ય અને સુવ્યવસ્થિત તેમાં મજબૂતીથી પ્રતિષ્ઠિત કરે; પછી અન્યોને શીખવે; આમ જ્ઞાની માણસ કોઈ લાંછન ભોગશે નહિ.
શ્લોક 2
જો કોઈ અન્યોને જે શીખવે તે પ્રમાણે પોતે જ કર્ય કરતો હોય, તો સંપૂર્ણરૂપે વશમાં કર્યા પછી, અન્યોને પણ વશમાં કરી શકે. કારણ પોતાને વશમાં કરવું સત્યમાં અત્યંત મુશ્કેલ છે.
શ્લોક 3
સત્યમાં કોઈ પોતાનો પોતાનો રક્ષક; અન્ય કયો રક્ષક હોઈ શકે? પોતાને સંપૂર્ણરૂપે વશમાં કર્યા પછી, કોઈ એક રક્ષક પ્રાપ્ત કરે છે જે પ્રાપ્ત કરવો અત્યંત દુર્લભ છે.
શ્લોક 4
પોતાના દ્વારા કરાયેલ બુરું કામ, પોતાથી જન્મેલું અને પોતાના મતિમાંથી ઉદ્ભવેલું, મૂર્ખ ગુનેગારને તોડી નાખે છે જેમ કઠણ હીરો ખીણાયેલો રત્ન તોડી નાખે છે.
શ્લોક 5
જેનો અતિશય દુરાચાર તેને જેમ પરાશ્રયી લતા શાલ વૃક્ષને બાંધી લે છે, તે પોતાને તે ધ્વંસ આણે છે જે તેનો શત્રુ તેના માટે ઇચ્છતો.
શ્લોક 6
બુરું અને હાનિકર કામ કરવું સોપું છે; પણ જે સત્યમાં લાભકારી અને સુંદર છે, તે કરવું અતિશય મુશ્કેલ છે.
શ્લોક 7
જે મૂર્ખ મિથ્યા દૃષ્ટિમાં આશ્રય રાખીને અર્હતા અને ધર્મ પ્રમાણે જીવતા મહાન જણોની શિક્ષા નિંદા કરે, તે બાંસ જેમ જે ફલ આવે તે મરે જાય, આત્માધ્વંસ માટે જ ફલ આણે છે.
શ્લોક 8
પોતાના દ્વારા જ બુરું કર્યું જાય છે, પોતાના દ્વારા જ અશુદ્ધ થવું પડે છે; પોતાના દ્વારા જ બુરું ટાળવું પડે છે, પોતાના દ્વારા જ શુદ્ધ થવું પડે છે. શુદ્ધતા અને અશુદ્ધતા સંપૂર્ણપણે પોતા પર આધારિત છે; કોઈ જ અન્યને શુદ્ધ કરી શકતો નથી.
શ્લોક 9
કેટલું મોટું સેવા ભલે હોય તો પણ પોતાની આધ્યાત્મિક કલ્યાણ (અત્તદત્ત) અવહેલા કરવી ન જોઈએ. પોતાનો સર્વોચ્ચ કલ્યાણ સ્પષ્ટપણે બુધ્યા પછી, સાધક તે પરમ ધ્યેય તરફ દૃઢતાથી પ્રયત્નશીલ હોય.
શ્લોક 10
પૃષ્ઠભૂમિ
આ અધ્યાય પાલિ ધમ્મપદ (ખુદ્દક નિકાય, પાલિ ત્રિપિટક)ના અત્ત વગ્ગનો છે, ગાથા 157–166. સાવત્થીના જેતવનમાં કહેવાયેલો અત્ત વગ્ગ તે સાધુઓ અને ગૃહસ્થોને સંબોધે છે જેઓ પોતાની આધ્યાત્મિક નિષ્ફળતાઓ બીજા પર ઢોળવા અથવા બીજાને અતિશય સલાહ આપવામાં પોતાની ધ્યાન-સાધનાની અવગણના કરવા માટે લલચાય છે. અટ્ઠકથા ટીકા સ્થવિર અત્તદત્તનો પ્રસિદ્ધ પ્રસંગ નોંધે છે, જેમણે ભગવાન બુદ્ધ ટૂંક સમયમાં પરિનિબ્બાન પામવાના છે એમ સાંભળીને ટોળામાં વિલાપ કરવાને બદલે પહેલાં અરહંતપદ પ્રાપ્ત કરવાનો સંકલ્પ કર્યો (ગાથા 166), તેમજ દેવદત્તનો પ્રસંગ, જેની ઊંડી દુર્ભાવનાએ ફળ આવેલા વાંસની જેમ તેનો પોતાનો વિનાશ નોતર્યો (ગાથા 164).
આ પાઠ વિશે
રચયિતા: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
શું તમે જાણો છો?
નિજ જ પોતાનો રક્ષક છે (ગાથા 160)
'અત્તા હિ અત્તનો નાથો, કો હિ નાથો પરો સિયા'—કોઈ સત્યમાં તેનો પોતાનો શરણ અને રક્ષક છે; અન્ય કોણ તેનો રક્ષક હોઈ શકે? પોતાને સંપૂર્ણરૂપે વશ કર્યા પછી, કોઈ અત્યંત દુર્લભ શરણ પ્રાપ્ત કરે છે.
શિક્ષા આપતા પહેલા પોતાને પ્રતિષ્ઠિત કરો (ગાથાઓ 158–159)
પ્રથમ કોઈ પોતાને જે યોગ્ય અને સત્ય તેમાં દૃઢતાથી પ્રતિષ્ઠિત કરે; તે પછી જ અન્યોને શિક્ષા આપવી જોઈએ. જો કોઈ અન્યોને શોધી તેમ જ કાર્ય કરે, તો સંપૂર્ણરૂપે વશ કર્યા પછી, તે અન્યોને પણ માર્ગદર્શન આપી શકે છે.
હીરો પત્થર તોડે છે (ગાથા 161)
પોતાના દ્વારા કરાયેલ બુરું કામ, પોતાથી જન્મેલું અને પોતાના મતિમાંથી ઉદ્ભવેલું, મૂર્ખ ગુનેગારને તોડી નાખે છે જેમ કઠણ હીરો ખીણાયેલો રત્ન તોડી નાખે છે.
વ્યક્તિગત શુદ્ધતા અને અશુદ્ધતા (ગાથા 165)
પોતાના દ્વારા જ બુરું કાર્ય કરવામાં આવે છે, અને પોતાના દ્વારા જ અશુદ્ધ થવું પડે છે; પોતાના દ્વારા જ બુરું ટાળવું પડે છે, અને પોતાના દ્વારા જ શુદ્ધ થવું પડે છે. શુદ્ધતા અને અશુદ્ધતા સંપૂર્ણપણે પોતા પર નિર્ભર છે; કોઈ જ અન્યને શુદ્ધ કરી શકતો નથી.
પોતાનો સત્યિક કલ્યાણ અવહેલા નહિ કરો (ગાથા 166)
અન્યોને પણ મહાન સેવા આપવા માટે તેમ છતાં, પોતાની મૂળભૂત આધ્યાત્મિક જાગૃતિ (અત્તદત્ત) અવહેલા કરવી ન જોઈએ. પોતાનો સર્વોચ્ચ કલ્યાણ સ્પષ્ટપણે સમજીને, સાધક તે પરમ ધ્યેય તરફ દૃઢતાથી પ્રયાસ કરે.
વિષય પ્રમાણે બ્રાઉઝ કરો
Buddha
બૌદ્ધ ધર્મ માંથી વધુ
બધું જુઓસંબંધિત ઉપદેશો
એ જ ઉપદેશ, વિવિધ પરંપરાઓમાં ગુંજતો
