શ્લોકો
360. આંખનો સંયમ સુંદર છે; કાનનો સંયમ સુંદર છે। નાકનો સંયમ સુંદર છે; જીભનો સંયમ સુંદર છે।
શ્લોક 1
361. શરીરનો સંયમ સુંદર છે; વાણીનો સંયમ સુંદર છે। મનનો સંયમ સુંદર છે; સર્વત્ર સંયમ સુંદર છે. સર્વત્ર સંયમી ભિક્ષુ બધા દુ:ખોથી પૂર્ણપણે મુક્ત થાય છે.
શ્લોક 2
362. હાથોમાં સંયમીત, પગોમાં સંયમીત, વાણીમાં સંયમીત, આત્મ-સંયમમાં શ્રેષ્ઠ, અંતર્મુખ ધ્યાનમાં આનંદીત, શાંત, એકાંતપ્રિય અને સંતુષ્ટ—તેને જ ભિક્ષુ કહે છે.
શ્લોક 3
363. જે ભિક્ષુ તેના મુખને સંયમમાં રાખે છે, જે બુદ્ધિપૂર્વક સમજુતી સાથે બોલે છે, જે અહંકાર-રહિત છે, અને જે ધર્મ અને તેના અર્થ બંનેને પ્રકાશિત કરે છે—તેની વાણી અત્યંત મધુર છે.
શ્લોક 4
364. જે ભિક્ષુ ધર્મમાં જ વસે છે, ધર્મમાં જ આનંદ લે છે, ધર્મનો જ સતત ચિંતન કરે છે, અને ધર્મનો જ સર્વદા સ્મરણ રાખે છે—તે સદ્ધર્મથી ક્યારેય પતિત થતો નથી.
શ્લોક 5
365. જે તમને મળ્યું છે તેનો અનાદર ન કરો, અને અન્યોને માટે ઈર્ષ્યા કરી ન જીવો. અન્યોને માટે ઈર્ષ્યા કરતો ભિક્ષુ ક્યારેય માનસિક એકાગ્રતા (સમાધિ) પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી.
શ્લોક 6
366. જો ભિક્ષુને અલ્પ લાભ પણ મળ્યો હોય, પણ તે તેના તે લાભને અનાદર ન કરે, તો તે શુદ્ધ આજીવિકા વાળા અને અપ્રમાદી ભિક્ષુની દેવતા પણ પ્રશંસા કરે છે.
શ્લોક 7
367. જે ભિક્ષુના નામ-રૂપ (શરીર અને મન) માં કહીં પણ 'આ માર્યું છે' એવી આસક્તી નથી, અને જે નષ્ટ થયેલી વસ્તુઓ માટે શોક ન કરે—તે જ વાસ્તવમાં ભિક્ષુ કહેવાય છે.
શ્લોક 8
368. જે ભિક્ષુ બધા પ્રાણીઓ પ્રતિ મૈત્રી-ભાવમાં વર્તે છે અને બુદ્ધના શાસનમાં પરમ પ્રસન્ન અને નિષ્ઠાવાન છે, તે તે શાંત પદ (નિર્વાણ) પ્રાપ્ત કરે છે જ્યાં સર્વ સંસ્કારોનો ઉપશમ અને પરમ સુખ છે.
શ્લોક 9
369. હે ભિક્ષુ! આ નાવમાંથી પાણી બાહ્ય કાઢી નાખો! પાણી બહાર થઈ જાય ત્યારે તે ઝડપે ચાલશે. કામ અને દ્વેષને છેદીને તું નિર્વાણમાં પહોંચશે.
શ્લોક 10
370. પાંચ નીચલા બંધનો (સંયોજનો) ને તોડી નાખો, પાંચ ઊંચલા બંધનો છોડી દો, અને પાંચ આધ્યાત્મિક ઇંદ્રિયો (શ્રદ્ધા, વીર્ય, સ્મૃતિ, સમાધિ, પ્રજ્ઞા) નો વિકાસ કરો. પાંચ આસક્તિઓને પાર કર્યો તેવો ભિક્ષુ 'ભવપ્રવાહ પાર કર્યો તેવો' કહેવાય છે.
શ્લોક 11
371. હે ભિક્ષુ! ધ્યાન કર! અપ્રમાદી ન બનો! આપણું મન કામ-ભોગોમાં મત ફરવા દે! અજાગતાથી જતો લોખો ગોળો ન ગળી જાય, અને આગમાં બળતી વખતે 'હે, આ કેટલું દુઃખ છે!' એમ ચીસ ન મારતા.
શ્લોક 12
372. જે પ્રજ્ઞા-હીન છે તેને ધ્યાન નથી, અને જે ધ્યાન ન કરે તેને પ્રજ્ઞા નથી. જેમાં ધ્યાન અને પ્રજ્ઞા બંને છે, તે સત્ય નિર્વાણ સમીપે છે.
શ્લોક 13
373. જે ભિક્ષુ શૂન્ય (એકાંત) કુટીમાં પ્રવેશ કર્યો છે, જેનું મન શાંત છે અને જે ધર્મને સ્પષ્ટ દૃષ્ટિથી જાણે છે—તેને માનવીય આનંદ અતિક્રમ કરતો અલૌકિક આનંદ પ્રાપ્ત થાય છે.
શ્લોક 14
374. જયારે તે પંચસ્કંધોના ઉદય અને વ્યય પર ધ્યાન કરે, ત્યારે તે અપાર આનંદ અને પ્રમોદ પ્રાપ્ત કરે છે; જ્ઞાનીઓ માટે તે જ્ઞાન અમૃત-પદ છે.
શ્લોક 15
375. અને જ્ઞાની ભિક્ષુ માટે આધ્યાત્મિક સાધનાની શરૂઆત આ છે: ઇંદ્રિયોનો સંરક્ષણ, સંતોષ, અને પાતિમોક્ખ (ભિક્ષુ નિયમ) અનુસાર સંયમ.
શ્લોક 16
376. શુદ્ધ જીવન જીવતા અને અધ્યવસાયી કલ્યાણમિત્રો સાથે રહો. વર્તમાનમાં શિષ્ટ અને ગુણવંત બનો; આમ અપાર આનંદથી ભરીને તું દુઃખનું અંત કરશે.
શ્લોક 17
377. જેમ મલ્લિની વેલ તેના મુર્ઝાયેલા ફૂલો ટીપે છે, તેમ હે ભિક્ષુઓ! આપણી કામ-વાસના અને દ્વેષ સર્વથા ટીપી નાખો!
શ્લોક 18
378. જે ભિક્ષુનું શરીર શાંત છે, વાણી શાંત છે, મન શાંત અને સમાહિત છે, અને જેણે વિશ્વના બધા લોભ-આકર્ષણો ત્યાગ કર્યાં છે—તે ભિક્ષુ 'ઉપશાંત' કહેવાય છે.
શ્લોક 19
379. આપણે આપણે જાગૃત બનો! આપણે આપણે આપણી પરીક્ષા કરો! આમ આત્મ-રક્ષિત અને સ્મૃતિવાન રહીને, હે ભિક્ષુ! તું સુખપૂર્વક જીવશે.
શ્લોક 20
380. મનુષ્ય સ્વયં જ આપણો સ્વામી અને રક્ષક છે; ભલાય બીજો કોણ તેનો રક્ષક થઈ શકે? મનુષ્ય સ્વયં જ આપણો આશ્રય છે; તેથી આપણે આપણને સંયમીત કર, જેમ વ્યાપારી શ્રેષ્ઠ નસ્લના ઘોડાને સાધે છે.
શ્લોક 21
381. જો ભિક્ષુ અપાર આધ્યાત્મિક આનંદથી ભરપૂર છે અને બુદ્ધના શાસનમાં સર્વથા પ્રસન્ન છે, તે તે શાંત પદ (નિર્વાણ) પ્રાપ્ત કરે છે જ્યાં બધા સંસ્કારો શાંત થાય છે અને પરમ સુખ રહે છે.
શ્લોક 22
382. જો યુવા ભિક્ષુ પણ બુદ્ધના શાસનમાં સમર્પિત થાય તો તે આ જગતને તે રીતે પ્રકાશમાન કરે છે જેમ ઘટાટોપ મુક્ત થયેલો પૂર્ણચંદ્ર.
શ્લોક 23
પૃષ્ઠભૂમિ
પાલિ ધમ્મપદ (ખુદ્દક નિકાય, પાલિ ત્રિપિટક)ના ભિક્ખુ વગ્ગની ગાથા 360–382 આ અધ્યાયમાં છે. સાવત્થીના જેતવનમાં ઉપદેશાયેલી આ ગાથાઓ અનેક ભિક્ષુ-પ્રસંગોમાં ઉદ્ભવી, જ્યાં બુદ્ધે આચરણની ત્રુટિઓ સુધારી, સદાચારી સાધકોની પ્રશંસા કરી અને ધ્યાનની દિનચર્યા સમજાવી. ગાથા 360–361 પાંચ ભિક્ષુઓને ઉદ્દેશીને કહેવાઈ, જેઓ દરેક માત્ર એક ઇન્દ્રિય-દ્વારની રક્ષામાં નિપુણ હતા, ત્યાં સુધી કે બુદ્ધે તેમને સર્વાંગી સંયમ શીખવ્યો. ગાથા 368 એવા ભિક્ષુ વિશે કહેવાઈ જે સતત મૈત્રી (મેત્તા)માં સ્થિત રહેતા હતા. ગાથા 372 જેતવનમાં ધ્યાન કરતા પાંચસો ભિક્ષુઓને સંબોધીને કહેવાઈ. ગાથા 382 સાત વર્ષના સામણેર સુમનના તેજસ્વી અરહંતપદની સ્તુતિ છે, જેમણે કાળાં વાદળો પાછળથી પ્રગટ થતા પૂર્ણ ચંદ્રની જેમ સમગ્ર વિહારને પ્રકાશિત કર્યો.
આ પાઠ વિશે
રચયિતા: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
શું તમે જાણો છો?
સાત-ગુણાત્મક ઇંદ્રિય સંયમ (ગાથાઓ 360–361)
આંખનો સંયમ સુંદર છે; કાનનો સંયમ સુંદર છે; નાકનો સંયમ સુંદર છે; જીભનો સંયમ સુંદર છે; શરીર, વાણી અને મનનો સંયમ સુંદર છે. સર્વત્ર સંયમી ભિક્ષુ બધા દુ:ખોથી મુક્ત થાય છે.
નાવ ખાલી કરો (ગાથા 369)
હે ભિક્ષુ! આ નાવ ખાલી કરો! પાણી નીકળવાથી તે ઝડપથી લક્ષ્ય તરફ પણાય છે. રાગ અને દ્વેષ છેદીને તું નિર્વાણને પામશે.
ધ્યાન અને જ્ઞાનનો મેળ (ગાથા 372)
જ્ઞાન વિનાનો ધ્યાન નથી; ધ્યાન વિનાનો જ્ઞાન નથી. જેમાં ધ્યાન અને જ્ઞાન બંને છે, તે નિર્વાણની દાક્ષણમાં છે.
આત્માજ રક્ષક (ગાથા 380)
આત્મા જ આત્મનો રક્ષક અને માલિક છે; અન્યો કોણ રક્ષક હોઈ શકે? આત્મા જ આત્મનો આશ્રય છે; તેથી પોતાની નૈતિક અને આધ્યાત્મિક પરીક્ષા કરો, જેમ વ્યાપારી ઉત્તમ ઘોડાને સંશોધે છે.
યુવક-પ્રયાસનો તેજ (ગાથા 382)
સત્યમાં, બુદ્ધનાં શિક્ષણમાં સમર્પિત યુવક ભિક્ષુ આખી દુનિયાને પૂર્ણચંદ્ર જેવો પ્રકાશ આપે છે જે ઘટાટોપ મુક્ત હોય.
વિષય પ્રમાણે બ્રાઉઝ કરો
Buddha
બૌદ્ધ ધર્મ માંથી વધુ
બધું જુઓસંબંધિત ઉપદેશો
એ જ ઉપદેશ, વિવિધ પરંપરાઓમાં ગુંજતો