Bharat Devotion
Embroidered artwork for કોધ વગ્ગ: ક્રોધ અને આત્મસંયમ (ગાથાઓ 221–234): Embroidered Buddha seated in meditation on a pink lotus, with a golden dharma wheel and a white stupa in the mountains

કોધ વગ્ગ

ક્રોધ અને આત્મસંયમ (ગાથાઓ 221–234)

ધમ્મપદના કોધ વગ્ગમાં 14 કાલજયી ગાથાઓ (221–234) સમાવિષ્ટ છે, જે ક્રોધ, ગર્વ અને દુર્વિચારમાં વિજય મેળવવાનો મનોવૈજ્ઞાનિક માર્ગ બતાવે છે. ગાથા 222માં તથાગત કહે છે કે જે અગમ્યમાન ક્રોધને અશક્ત રથ જેવી રીતે થાબે તે સાચો સારથી છે; બીજા તો માત્ર લગામ પકડનાર છે. ગાથા 223માં શાશ્વત નિયમ પ્રતિપાદિત છે: 'અક્રોધથી ક્રોધ જીતો, ભલાથી બુરું જીતો, દાનથી કૃપણને જીતો અને સત્યથી જુઠ્ઠાને જીતો.' અંતે કાય, વાણી અને મનના ત્રિવિધ સંયમ પર બળ આપવામાં આવ્યું છે.

ગાથાઓથેરવાદબુદ્ધ

શ્લોકો

૨૨૧। કોધં જહે વિપ્પજહેય્ય માનં, સઞ્ઞોજનં સબ્બમતિક્કમેય્ય। તં નામરૂપસ્મિમસજ્જમાનં, અકિઞ્ચનં નાનુપતન્તિ દુક્ખા।
અર્થ

221. ક્રોધનો ત્યાગ કર, ગર્વને જતમ કર અને તમામ બંધનોને પાર કર! નામ-રૂપ (શરીર અને મન)માં આસક્તિ ન રાખનાર તથા પરિગ્રહમુક્ત સાધકને દુઃખ ક્યારે નથી આવતું.

શ્લોક 1

૨૨૨। યો વે ઉપ્પતિતં કોધં, રથં ભન્તંવ વારયે। તમહં સારથિં બ્રૂમિ, રસ્મિગ્ગાહો ઇતરો જનો।
અર્થ

222. જે ઉઠતા ક્રોધને અશક્ત દૌડતા રથને રોકતા કરે તેમ રોકે તેને જ હું સાચો સારથી કહું છું; બીજા તો માત્ર લગામ પકડનારા છે.

શ્લોક 2

૨૨૩। અક્કોધેન જિને કોધં, અસાધું સાધુના જિને। જિને કદરિયં દાનેન, સચ્ચેનાલિકવાદિનં।
અર્થ

223. અક્રોધથી ક્રોધ જીતો, ભલાથી બુરું જીતો, દાનથી કૃપણને જીતો અને સત્યથી જુઠ્ઠાને જીતો.

શ્લોક 3

૨૨૪। સચ્ચં ભણે ન કુજ્ઝેય્ય, દજ્જા અપ્પસ્મિમ્પિ યાચિતો। એતેહિ તીહિ ઠાનેહિ, ગચ્છે દેવાન સન્તિકે।
અર્થ

224. સર્વદા સત્ય બોલો, ક્રોધ કદી ન કરો, અને જો કોઈ માંગે તો અલપથી પણ દાન આપો; આ ત્રણ ગુણોથી પુરુષ દેવલોકમાં પ્રવેશ કરે છે.

શ્લોક 4

૨૨૫। અહિંસકા યે મુનયો, નિચ્ચં કાયેન સંવુતા। તે યન્તિ અચ્ચુતં ઠાનં, યત્થ ગન્ત્વા ન સોચરે।
અર્થ

225. જે મુનિ કોઈને પીડા આપતા નથી અને કાય તરફથી સર્વદા સંયમિત રહે છે તે અવિનાશી પદ (નિર્વાણ)ને પ્રાપ્ત કરે છે, જ્યાં પહોંચીને તે ક્યારે શોક ગર્યા નથી.

શ્લોક 5

૨૨૬। સદા જાગરમાનાનં, અહોરત્તાનુસિક્ખિનં। નિબ્બાનં અધિમુત્તાનં, અત્થં ગચ્છન્તિ આસવા।
અર્થ

226. જે સર્વદા જાગરૂક રહે છે, દિવસ-રાત ધર્મ સાધનામાં લગ્ન રહે છે અને જેનું ચિત્ત નિર્વાણમાં લીન છે તેમના તમામ આસ્રવ (વિકાર) નષ્ટ થઈ જાય છે.

શ્લોક 6

૨૨૭। પોરાણમેતં અતુલ, નેતં અજ્જતનામિવ। નિન્દન્તિ તુણ્હિમાસીનં, નિન્દન્તિ બહુભાણિનં। મિતભાણિમ્પિ નિન્દન્તિ, નત્થિ લોકે અનિન્દિતો।
અર્થ

227. હે અતુલ! આ પુરાણી બાત છે, માત્ર આજની નથી: લોકો મૌન બેઠાની નિંદા કરે છે, બહુ બોલનારની નિંદા કરે છે અને સંતુલિત બોલનારની પણ નિંદા કરે છે. આ સંસારમાં એવો કોઈ ક્યારે હતો નથી, ન હશે, ન હાલ છે—જેની માત્ર નિંદા અથવા માત્ર પ્રશંસા થાય.

શ્લોક 7

૨૨૮। ન ચાહુ ન ચ ભવિસ્સતિ, ન ચેતરહિ વિજ્જતિ। એકન્તં નિન્દિતો પોસો, એકન્તં વા પસંસિતો।
અર્થ

228. ક્યારે એવો પુરુષ હતો નથી, કદી હશે નથી, અને હાલ પણ છે નથી—જેની સંપૂર્ણતાથી નિંદા કે સંપૂર્ણતાથી પ્રશંસા થાય.

શ્લોક 8

૨૨૯। યઞ્ચે વિઞ્ઞૂ પસંસન્તિ, અનુવિચ્ચ સુવે સુવે। અચ્છિદ્દવુત્તિં મેધાવિં, પઞ્ઞાસીલસમાહિતં।
અર્થ

229. પરંતુ જેની જ્ઞાનીજનો દિન-દિન પરખીને પ્રશંસા કરે છે—જે નિર્મલ આચરણવાળો, બુદ્ધિમાન અને જ્ઞાન તથા શીલથી સમૃદ્ધ છે...

શ્લોક 9

૨૩૦। નિક્ખં જમ્બોનદસ્સેવ, કો તં નિન્દિતુમરહતિ। દેવાપિ નં પસંસન્તિ, બ્રહ્મુનાપિ પસંસિતો।
અર્થ

230. ...તે જંબૂ નદીના શુદ્ધ સુવર્ણના નિષ્ક (સિક્કો) જેવો નિર્મલ પુરુષની નિંદા કરવાનું કોણ સાહસ કરે? દેવતાઓ પણ તેની સ્તુતિ કરે છે અને બ્રહ્મા દ્વારા પણ તે પ્રશંસિત છે.

શ્લોક 10

૨૩૧। કાયપ્પકોપં રક્ખેય્ય, કાયેન સંવુતો સિયા। કાયદુચ્ચરિતં હિત્વા, કાયેન સુચરિતં ચરે।
અર્થ

231. કાય તરફથી ક્રોધમાંથી પોતાને બચાવો; કાય તરફથી સંયમિત રહો. કાય તરફથી દુષ્કર્મને જતમ કરીને સર્વદા શરીર તરફથી સત્કર્મ કર.

શ્લોક 11

૨૩૨। વચીપકોપં રક્ખેય્ય, વાચાય સંવુતો સિયા। વચીદુચ્ચરિતં હિત્વા, વાચાય સુચરિતં ચરે।
અર્થ

232. વાણી તરફથી ક્રોધમાંથી પોતાને બચાવો; વાણી તરફથી સંયમિત રહો. વાણી તરફથી દુર્વચનને જતમ કરીને સર્વદા વાણી તરફથી સત્યવચન બોલો.

શ્લોક 12

૨૩૩। મનોપકોપં રક્ખેય્ય, મનસા સંવુતો સિયા। મનોદુચ્ચરિતં હિત્વા, મનસા સુચરિતં ચરે।
અર્થ

233. મન તરફથી ક્રોધમાંથી પોતાને બચાવો; મન તરફથી સંયમિત રહો. મનના બુરા વિચારોને જતમ કરીને સર્વદા મન તરફથી પવિત્ર અને કલ્યાણકર ચિંતન કર.

શ્લોક 13

૨૩૪। કાયેન સંવુતા ધીરા, અથો વાચાય સંવુતા। મનસા સંવુતા ધીરા, તે વે સુપરિસંવુતા।
અર્થ

234. જે ધીર પુરુષો કાય તરફથી સંયમિત છે, તેમજ વાણી તરફથી સંયમિત છે અને મન તરફથી સંયમિત છે—તે ધીર પુરુષો વાસ્તવમાં પૂર્ણતાથી સુસંયમિત છે.

શ્લોક 14

પૃષ્ઠભૂમિ

આ અધ્યાય પાલિ ધમ્મપદ (ખુદ્દક નિકાય, પાલિ ત્રિપિટક) નો કોધ વગ્ગ છે, ગાથા 221–234. સાવત્થી અને રાજગહમાં બુદ્ધે કહેલી આ ગાથાઓ ક્રોધ, અપમાન અને સમાજની નિંદા સંબંધી સામાન્ય આધ્યાત્મિક સંકટોને સંબોધે છે. ગાથા 221 રાજકુમારી રોહિણીના પ્રસંગે કહેવાઈ, જે પૂર્વજન્મની ઈર્ષ્યા અને ક્રોધથી ઉદ્ભવેલા ચર્મરોગથી પીડાતી હતી. ગાથા 223 ઉત્તરાના સંદર્ભમાં કહેવાઈ, જેની અડગ મૈત્રીએ ગણિકા સિરિમાના ક્રોધને શાંત કરી દીધો. ગાથા 227–228 ઉપાસક અતુલને સંબોધીને કહેવાઈ, જેણે ફરિયાદ કરી હતી કે જગતમાં દરેકની નિંદા થાય છે, પછી તે વધુ બોલે, ઓછું બોલે કે મૌન રહે.

આ પાઠ વિશે

રચયિતા: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal

Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.

Gautama Buddha ની વધુ રચનાઓ

ત્રિશરણ: ત્રિરત્ન શરણ ગ્રહણકરણીય મેટ્ટા સૂત્ર (મૈત્રી ભાવનાનો પવિત્ર પાઠ)સંબંધીઓ માટે પ્રાર્થનાચિત્તવગ્ગ: મન વિશેની ગાથાઓરતન સુત્ત (બૌદ્ધ શાંતિ અને આશીર્વાદનું સૂત્ર)ધમ્મપદ: યમક વગ્ગ (જોડિયા શ્લોકો)

શું તમે જાણો છો?

સાચો સારથી (ગાથા 222)

જે અગમ્યમાન ક્રોધને અશક્ત દૌડતા રથને અટકાવતા કરે તેમ અટકાવે તેને જ હું સાચો સારથી કહું છું; બીજા તો માત્ર લગામ પકડનારા છે.

ચાર શાશ્વત વિજયો (ગાથા 223)

અક્રોધ (મૈત્રી)થી ક્રોધ જીતો, ભલાથી બુરું જીતો, દાનથી કૃપણને જીતો અને સત્યથી જુઠ્ઠાને જીતો.

લોક-નિંદાનો શાશ્વત સ્વભાવ (ગાથા 227–228)

આ પુરાણી બાત છે: લોકો મૌનમાં બેઠાની નિંદા કરે છે, બહુ બોલનારની નિંદા કરે છે અને સંતુલિત બોલનારની પણ નિંદા કરે છે. આ જગતમાં કોઈ એવો ક્યારે હતો નથી, કે હશે નથી, કે હાલ છે નથી, જેની માત્ર નિંદા અથવા માત્ર પ્રશંસા થાય.

દેવલોકના ત્રણ માર્ગો (ગાથા 224)

સર્વદા સત્ય બોલો, ક્રોધ કદી ન કરો, અને જો કોઈ માંગે તો અલપથી પણ દાન આપો; આ ત્રણ ગુણોથી પુરુષ દેવલોકમાં પ્રવેશ કરે છે.

ત્રિવિધ સંયમ (ગાથા 231–234)

કાય, વાણી અને મનના ક્રોધથી બચો. જે ધીર પુરુષો કાય, વાણી અને મન ત્રણેય પર નિયંત્રણ રાખે છે તે સત્યમાં સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે.

વિષય પ્રમાણે બ્રાઉઝ કરો

#Dhammapada#Buddhism#Pali Canon#Anger
Buddhaની સંપૂર્ણ સ્તુતિ અને પાઠ

Buddha

Buddhaનું બધું જુઓ →
મંત્રો

અમિતાભ બુદ્ધને નમન

નમો અમિતાભ બુદ્ધાય: અમિતાભ બુધ્ધને, અસીમ પ્રકાશના બુધ્ધને, સુખાવતીવ્યૂહ પરંપરાથી લીધેલું ટૂંકું સંસ્કૃત નમન.

1 verse
મંત્રો

ભૈષજ્યગુરુ મંત્ર

આ એક પવિત્ર બૌદ્ધ મંત્ર છે, જે ભૈષજ્યગુરુ (ઔષધ બુદ્ધ) સાથે સંકળાયેલો છે અને રોગોના ઉપચાર તથા કલ્યાણ માટે પાઠ કરવામાં આવે છે. મંત્રમાં 'તદ્યથા' (આમ છે) અને 'સ્વાહા' (સત્ય થાય) શબ્દો છે. આ પ્રયોગ તિબેટી બૌદ્ધ ધર્મમાં મહત્વપૂર્ણ છે અને તે ધ્યાન અને ઉપચારના કામ માટે વપરાય છે।

1 verse
મંત્રો

વજ્રસત્ત્વ પ્રાર્થના

આ પ્રાર્થના વજ્રસત્ત્વ બુદ્ધને સમર્પિત છે, જે શુદ્ધિકરણ અને આધ્યાત્મિક શક્તિ આપનાર માનવામાં આવે છે. તેમાં ભક્ત તેમની કૃપા, રક્ષણ અને માર્ગદર્શન માંગે છે, જેથી મન શાંત અને પવિત્ર બને.

1 verse
પૂજા ગ્રંથો

આઠ ઉપદેશો (અટ્ઠશીલ) — બૌદ્ધ શિખામણોનો સંગ્રહ

આઠ શીલ, નૈતિક શિક્ષણના નિયમો જે બૌદ્ધો ઉપોસથ દિવસો કે એકાંત-સાધના દરમિયાન સ્મૃતિ અને શિસ્તને ઊંડી બનાવવા માટે પાળે છે.

8 verses

બૌદ્ધ ધર્મ માંથી વધુ

બધું જુઓ

ત્રિશરણ: ત્રિરત્ન શરણ ગ્રહણ

આ બૌદ્ધ પ્રાર્થના પાલી ભાષામાં છે જેમાં પ્રાર્થીય બુદ્ધ, ધર્મ અને સંઘ (ત્રિરત્ન)ની શરણ લે છે. આ શરણ મંત્રને તીન વાર દોહરાવામાં આવે છે જે આસ્થા અને સમર્પણની ઘોષણા છે.

3 verses

સંબંધીઓ માટે પ્રાર્થના

આ થેરવાદ બૌદ્ધ પરંપરાનો એક ટૂંકો પાલી શ્લોક છે, જે દિવંગત સંબંધીઓને પુણ્ય અર્પણ કરીને તેમના સુખની કામના સાથે ત્રણ વાર બોલાય છે. થેરવાદ અંતિમસંસ્કાર અને સ્મરણ વિધિઓમાં તે ઘણીવાર ઉપયોગમાં લેવાય છે.

3 verses

ચિત્તવગ્ગ: મન વિશેની ગાથાઓ

ધમ્મપદની ૩૩-૪૩ ગાથાઓ: અસ્થિર મનનો રક્ષણ કરવો મુશ્કેલ છે, પરંતુ નીયંત્રિત અને સુશોધિત મન સત્ય આનંદ અને ભયમુક્તિ આણે છે।

11 verses

ધમ્મપદ: યમક વગ્ગ (જોડિયા શ્લોકો)

ધમ્મપદનો યમક વગ્ગ (શ્લોક 1-20) આ ધર્મગ્રંથને શરૂ કરે છે, શીખવતા છે કે મન બધા અનુભવોને આકાર આપે છે અને શત્રુતા સમાપ્ત કરવી પોતાને બુદ્ધિમાનીથી નહીં, ધ્યાનમાં ન હોય તેવા પ્રેમથી છે.

20 verses

અપ્પમાદ વિભાગ (ધમ્મપદની ૨૧-૩૦ ગાથાઓ)

ધમ્મપદના શ્લોકાં 21-32: અપ્પમાદ (સાવધાનતા) અમૃતપદ છે, પ્રમાદ (અસાવધાનતા) મૃત્યુનો પથ છે - તેથી જ્ઞાનીઓ તેમની જાગરૂકતાને ધનની જેમ રક્ષણ કરે છે.

12 verses

અરહંત વગ્ગ: મુક્ત પુરુષ (ગાથાઓ 90–99)

ધર્મમપદની અરહંત વર્ગ (ગાથા 90–99) જાગૃત અરહંતને આદર આપે છે—જે તૃષ્ણાથી મુક્ત હોય, તે ક્યાં પણ રહે શાંતિમય, પક્ષીની જેમ ઉડે છે પણ કોઈ ચિહ્ન રાખતો નથી।

10 verses

સંબંધિત ઉપદેશો

એ જ ઉપદેશ, વિવિધ પરંપરાઓમાં ગુંજતો

બૌદ્ધ ધર્મધર્મસ્થ વગ્ગ: ધર્મનિષ્ઠ અને ન્યાયી (ગાથાઓ 256–272)બૌદ્ધ ધર્મમાર્ગ વગ્ગ: આર્ય અષ્ટાંગિક માર્ગ (ગાથાઓ 273–289)