वसिष्ठगुहा अरुन्धतीगुहा च
गङ्गातटे ब्रह्मर्षेः वसिष्ठस्य पुरातनं हिमालयतपोवनम्
ऋषिकेशादुपरि पावने गङ्गातटे स्थिता वसिष्ठगुहा अरुन्धतीगुहा च ब्रह्मर्षेः वसिष्ठस्य मातुः अरुन्धत्याश्च घोरतपसा संसिद्धा परमप्रशान्तेः आद्यतपोभूमिः वर्तते।
तीर्थमार्गदर्शिका (संक्षेपतः)
- •स्वरूपम्: ब्रह्मर्षेः वसिष्ठस्य मातुः अरुन्धत्याश्च पुरातनं तपोवनमेतत्। अत्र पर्वतान्तर्गतायां गुहायां जाग्रतः स्वयम्भूः शिवलिङ्गः विराजते।
- •फलश्रुतिः: अस्यां गुहायां कृतेन ध्यानेन चित्तवृत्तिनिरोधः भवति, संचितपापक्षयः ब्रह्मज्ञानप्राप्तिश्च सिध्यति।
- •यात्राकालः: आश्विनमासात् वैशाखमासं यावत् (अक्टूबर-अप्रैल) कालः सर्वथा श्रेष्ठः। महाशिवरात्रि-गुरुपूर्णिमयोः अत्र विशेषपूजा प्रवर्तते।
- •स्थानम्: उत्तराखण्डराज्यस्य टिहरी-मण्डले, ऋषिकेशात् उत्तरदिशि द्वाविंशतिकिलोमीटर्दूरे पावनगङ्गातटे।
- •नियमाः: गुहायाम् अन्तः पूर्णमौनं पालनीयम्। गङ्गास्नानं विधाय सात्त्विकवेषेण ध्याने उपवेष्टव्यम्।
पौराणिकपृष्ठभूमिः माहात्म्यं च
श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे पुराणे च वर्णितं यत् यदा विश्वामित्रप्रेरितेन कल्माषपादेन वसिष्ठस्य शक्तिप्रमुखाः शतं पुत्राः हताः, तदा परमशोकार्तः ब्रह्मर्षिः वसिष्ठः प्राणत्यागं कर्तुम् उद्यतोऽभवत्। स मेरुशिखरात् अपतत्, महासरित्सु न्यमज्जत् च, किन्तु धर्मस्वरूपं तं न पावकः न गङ्गा च अदहत्।
ततः दैवसंकेतं मत्वा ब्रह्मर्षिः वसिष्ठः स्वभार्यया परमसाध्व्या अरुन्धत्या सह हिमालयस्य उपत्यकायां गङ्गायाः उत्तरे पावनतटे इमां गुहाम् आगत्य घोरं तपश्चकार। तत्र तेन स्वयम्भूलिङ्गं प्रतिष्ठितं समाधिश्च स्वीकृतः। समीपे एव अरुन्धती अपि अनन्यभावेन तपसि लीना अभवत्। अस्यामेव भूमौ समुद्भूतं ज्ञानं पश्चात् 'योगवासिष्ठ' रूपेण जगति प्रसिद्धम् अभवत्।
पवित्रस्थलविवरणम्
पवित्रश्लोकः
व्यासं वसिष्ठनप्तारं शक्तेः पौत्रमकल्मषम् ।
पराशरात्मजं वन्दे शुकतातं तपोनिधिम् ॥
वसिष्ठस्य प्रपौत्रं, शक्तेः पौत्रं, पराशरस्य पुत्रं, श्रीशुकस्य पितरं तपोनिधिं वेदव्यासं सततं प्रणमामि।
ज्ञातव्य-विशेषः
The Rigveda credits Vasistha as the chief seer of Mandala 7, which makes him one of the oldest named voices in Vedic literature.
The Ramayana presents Vasistha as the family priest of the Ikshvaku line and the teacher of Rama and his brothers.
At Hindu weddings, couples are shown the star Arundhati beside the star Vasistha, as a sign of a steady marriage.
The Yoga Vasistha, a long dialogue between Vasistha and Rama on mind and liberation, takes its name from the sage whose cave stands above Rishikesh.
Shiva
योगःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता